آزمایشات تشخیص انواع بیماری کلیه : آزمایش خون، ادرار و بیوپسی


کلیه‌ها بخشی از اندام‌های دستگاه ادراری بدن هستند. دستگاه ادراری در بدن انسان از یک جفت کلیه، میزنای (یک جفت اندام شبیه لوله که مسئول تخلیه ادرار از کلیه به کیسه ذخیره سازی مثانه است) و مجرای ادرار (لوله تخلیه ادرار از بدن) تشکیل شده است. عضلات نقش عمده‌ای در کنترل تخلیه ادرار از مثانه دارند. کلیه‌ها اندام‌های لوبیایی شکل هستند که در انتهای قفسه سینه و در سمت راست و چپ پشت بدن قرار دارند. درون کلیه‌ها حدود یک میلیون‌ واحد تصفیه خون به نام نفرون وجود دارد. در هر نفرون شبکه‌ای از مویرگ‌های خونی بسیار ریز به نام گلومرول وجود دارد که دائما در حال تصفیه خون هستند. بیماری‌های کلیوی عملکرد کلیه‌ها را تحت تاثیر قرار داده و درنتیجه پاکسازی خون، تصفیه آب اضافی از خون و کنترل خون بدن دچار اختلال می‌گردد.

کلیه‌ها اندام‌هایی از بدن هستند که کنترل کیفیت و کمیت مایعات درون بدن را برعهده دارند. از دیگر وظایف کلیه‌ها می‌توان به تولید و ترشح هورمون گلیکوپروتئینی موسوم به اریتروپوئیتین (EPO) اشاره کرد. اریتروپوئیتین‌ها نقش عمده‌ای در تولید گلبول‌های قرمز خون دارند. کلیه‌ها ممکن است بدلیل بیماری‌هایی مانند دیابت، عفونت و غیره دچار بیماریهایی مانند بیماری کلیه مزمن، نارسایی کلیه و سنگ کلیه بشوند. تورم اطراف چشم‌‌ها، درد در قسمت پهلوها و زیر دنده‌‌ها، بالا بودن فشار خون و تكرر ادرار مخصوصا در شب از علائم بیماری‌های کلیه است و درصورت مشاهده باید به پزشک مراجعه شود. با وجود این‌که در بدن انسان 2 کلیه وجود دارد اما نکته جالب این است که در صورت آسیب دیدن یکی از کلیه‌ها، انسان با یک کلیه سالم هم می‌تواند به زندگی خود ادامه دهد. کاهش عملکرد کلیه‌ها (زیر 25%) نشان دهنده‌ این است که مشکلات جدی سلامت بدن را تهدید می‌کند. کاهش زیر 10-15 درصدی عملکرد کلیه‌ها به مداخله‌های پزشکی مهم نظیر دیالیز و یا جراحی پیوند کلیه نیاز خواهد داشت تا جان بیمار حفظ شود.آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد با استفاده از امکانات مدرن خود آزمایش‌های پاتولوژی، پروتئین ادرار، آنالیز ادرار، تست آلبومین، Estimated glomerular filtration rate (eGFR)، BUN and creatinine، B2M ، PHT و سایر آزمایش‌های مربوطه را به بیماران ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایش مربوط به بیماری‌های کلیوی می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


انواع بیماری های کلیه


آسیب حاد کلیه

نارسایی حاد کلیوی بیماری است که موجب از دست رفتن عملکرد ناگهانی کلیه‌ها می‌شود. نارسایی حاد کلیه اغلب از طریق کاهش میزان تولید ادرار و یا افزایش قابل توجه در میزان مواد زائد موجود در خون که معمولا توسط کلیه‌ها دفع می‌شوند قابل تشخیص است. تروما، بیماری و یا مصرف برخی از داروها موجب آسیب حاد کلیه‌ها می‌شوند. افرادی که به شدت بیمار و تحت مراقبت‌های ویژه هستند و یا سابقه بستری در بیمارستان را دارند بیشتر مستعد آسیب حاد کلیه هستند. اگر بیماری حاد کلیه همچنان ادامه یابد ممکن است منجربه بیماری مزمن کلیوی شود.

بیماری مزمن کلیه

بیماری مزمن کلیوی اغلب در طول زمان رخ می‌دهد و معمولا بیش از 3 ماه به طول می‌انجامد. بیماری‌هایی نظیر دیابت و فشارخون بالا از شایع‌ترین علل بیماری‌ مزمن کلیوی هستند. بیماری مزمن کلیه در صورت تشخیص زودهنگام اغلب قابل پیشگیری و درمان هستند.

بیماری مزمن کلیوی در زنان باردار

بیماری مزمن کلیه در زنان باردار معمولا سلامت مادر را تحت تاثیر قرار داده و خطرات بالقوه‌ای برای کودک خواهد داشت. هرچه بیماری در مرحله حاد باشد خطر ناشی از آن برای مادر و فرزند بیشتر خواهد شد. دیالیز بالاترین خطر و عوارض جانبی را برای مادر باردار دارد. مادرانی که پیوند کلیه موفقی دارند اغلب بارداری خود را با موفقیت سپری می کنند.

سندروم نفروتیک

سندروم نفروتیک عارضه‌ای است که با دفع پروتیئن در ادرار قابل تشخیص است. سندروم نفروتیک ناشی از آسیب گلومرول بوده و می‌تواند به صورت اولیه (بدون علت شناخته شده) و یا ثانویه (در اثر اختلالاتی نظیر سرطان و یا لوپوس) بروز کند. علائم و نشانه‌های سندروم نفروتیک علاوه بر دفع زیاد پروتئین در ادرار شامل: کاهش آلبومین در خون، افزایش سطح لیپید خون و تورم در نواحی مختلف پاها نظیر مچ پا و ران‌ها می‌باشد. این بیماری ممکن است حاد و یا مزمن باشد. علائم و نشانه‌های حاصل از سندوم نفروتیک در بین افراد متغیر است.

از بین رفتن کلیه

از بین رفتن کلیه که به بیماری مرحله نهایی کلیه معروف است به از دست دادن عملکرد کامل و یا تقریبا کامل کلیه‌ها برای همیشه اشاره دارد. در این مرحله تنها گزینه درمانی جهت نجات جان بیمار جراحی پیوند و یا همودیالیز کلیه است.

سنگ کلیه

سنگ کلیه (سنگ سازی کلیه، نفروتیلاسیون) به رسوبات سخت از جنس مواد معدنی و نمک اتلاق می‌شود که در داخل کلیه‌ها تشکیل می‌شوند. بیماری سنگ کلیه به علل مختلفی بروز کرده و می‌تواند هر قسمت از دستگاه ادراری (کلیه تا مثانه) را تحت تاثیر قرار دهد. انباشته شدن ادرار موجب می‌شود مواد معدنی متبلور شده و به یکدیگر بچسبند.

بیماری کلیه پلی کیستیک

بیماری کلیه پلی‌کیستیک یا به‌ عبارتی چند کیستی کلیه نوعی اختلال ژنتیکی است که در طی آن لوله‌های کلیه از لحاظ ساختاری و عملکردی غیرطبیعی شده و منجربه رشد کیست‌های فراوانی در کلیه می‌گردد. این کیست‌ها ممکن است در دوران نوزادی، کودکی و یا بزرگسالی در داخل رحم تشکیل شوند. کیست‌ کلیه به جمع شدن مایعات در یک حفره با دیواره نازک درون کلیه گفته می‌شود. اندازه کیست‌ها ممکن است بسیار کوچک، معمولی و یا بسیار بزرگ باشد. بزرگ شدن بیش از حد کیست می‌تواند منجربه نارسایی کلیه شود.

بیماری کلیه در کودکان

بیماری‌های کلیوی در کودکان ممکن است به شکل‌های مختلف نظیر نارسایی قابل درمان و بدون عواقب طولانی و یا بیماری حاد و خطیر بروز کند. بیماری کلیوی حاد معمولا به‌طور ناگهانی بوجود می‌آید، کوتاه مدت بوده و می‌تواند عواقب خطیر و طولانی‌مدتی به همراه داشته باشد و یا با تشخیص و درمان علل اصلی و نهفته به‌طور کامل مداوا گردد. بیماری‌های مزمن کلیه معمولا قابل درمان نیستند و با مرور زمان وخیم‌تر می‌شوند. این شرایط در انتها منجر به از دست دادن کلیه و یا بیماری مرحله نهایی کلیه می گردد. در چنین شرایطی به روش درمانی نظیر تصفیه خون یا به عبارتی دیالیز و یا پیوند کلیه نیاز خواهد بود.

دلایل بوجود آمدن مشکلات و بیماری‌های کلیه


عوامل مختلفی ممکن است موجب بروز انواع نارسایی و بیماری‌های کلیوی شده و در نهایت منجربه اختلال در عملکرد کلیه‌ها شوند. برخی از عوامل می‌توانند واحدهای فیلترینگ خون، نفرون، بخش‌های نفرون نظیر گلومرول و لوله‌ها را تحت تاثیر قرار دهند. برخی عوامل به مجرای ادرار و برخی ممکن است به خود کلیه آسیب برسانند. شایع‌ترین علل و عوامل خطرزایی که موجب بیماری‌های کلیوی می‌شوند شامل:

  •  دیابت: افزایش سطح قند خون ناشی از دیابت کنترل نشده می‌تواند با مرور زمان به نفرون‌های موجود در کلیه آسیب برساند. حفظ و کنترل میزان قند خون کمک شایانی به پیشگیری از بیماری‌های کلیه می‌کند.
  •  فشار خون بالا (هایپرتنشن): بیماری فشار خون بالا با آسیب رساندن به مویرگ‌های خونی کلیه موجب اختلال در تصفیه مواد زائد خون می‌شود. عارضه فشارخون بالا ممکن است منجربه بیماری مزمن کلیه شود. شایان ذکر است که بیماری مزمن کلیه نیز در برخی موارد می‌تواند موجب افزایش فشارخون شود.
  •  سابقه خانوادگی: نظیر بیماری کلیه
  •  بیماری کلیه پلی‌کیستیک: این ناهنجاری نوعی بیماری ارثی است که موجب رشد تعدادی کیست درکلیه‌ها و نارسایی عملکرد کلیه می‌شود.
  •  عفونت: برخی از باکتری‌ها و ویروس‌ها می‌توانند موجب عفونت کلیه‌ها شوند. عفونت مکرر مجرای ادراری و گسترش آن به کلیه‌ها یکی از علل نارسایی کلیوی است.
  •  دارو: مصرف داروهای ضد التهابی غیراستروئیدی نظیر داروهای مسکن بدون نسخه ازجمله ایبوپروفن و بسیاری از داروهای تجویزی مختلف می‌توانند به کلیه‌ها آسیب برسانند.

نشانه‌های بروز این بیماری‌ها کدامند؟


بیماری‌های کلیوی می‌توانند بدون هیچ علائم و نشانه‌ و یا با علائم کاملا رایج به مرور زمان و به آرامی پیشرفت کنند. به همین دلیل، آزمایشاتی نظیر آزمایش خون و ادرار تاثیر چشمگیری در تشخیص بیماری‌های کلیوی دارد. از طریق این آزمایشات می‌توان علائم اولیه نارسایی کلیوی نظیر وجود خون و یا پروتئین در ادرار، افزایش مواد زائد از جمله کراتینین و اوره (اوره نیتروژن خون) موجود در ادرار را تشخیص داد. مواردی که در این قسمت معرفی می‌کنیم از نشانه‌های هشداردهنده بیماری‌های کلیه هستند که نباید نادیده گرفته شوند. توصیه می‌شود در صورت مشاهده هریک از این موارد در اسرع وقت به پزشک مراجعه نمایید:

  •  تورم و یا پف خصوصا اطراف چشم، صورت، مچ دست، شکم، ران و مچ پاها
  •  ادرار کف آلود، خونی یا تیره رنگ
  •  کاهش مقدار ادرار
  •  اختلال در ادرار نظیر سوزش یا تخلیه غیرطبیعی ادرار و یا تغییر در تکرر ادرار خصوصا در طول شب
  •  درد در ناحیه کمر، زیر دنده‌ها و نزدیک به محل کلیه‌ها
  •  افزایش فشار خون

علائم ناشی از تشدید بیماری کلیوی مزمن عبارتند از:

  •  ادرار بیشتر یا کمتر
  •  احساس خارش
  •  خستگی مفرط و از دست دادن تمرکز
  •  از دست دادن اشتها، حالت تهوع یا استفراق
  •  تورم و پف در دست‌ها و پاها
  •  تیرگی رنگ پوست
  •  گرفتگی عضلات

آزمایشاتی که معمولا در غربالگری و تشخیص بیماری‌های کلیوی انجام می شوند


علاوه‌بر اندازه گیری فشارخون می‌توان با آزمایشات مختلف بیماری‌های کلیوی را مورد ارزیابی قرار داد:

  •  پروتئین ادرار: از طریق چند تست مختلف می‌توان میزان پروتئین موجود در ادرار را بررسی نمود.
  •  پروتئین توتال ادرار و یا نسبت پروتئین ادرار به کراتینین: از این طریق نه تنها آلبومین بلکه تمام انواع پروتئین موجود در ادرار تشخیص داده خواهد شد.
  •  آزمایش ادرار: این روش یک آزمایش معمولی است که علاوه‌بر پروتئین موجود در ادرار گلبول‌های قرمز و سفید خون نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. در حالت طبیعی موارد فوق نباید در ادرار وجود داشته باشند. وجود هریک از آن‌ها در ادرارمی‌تواند نشانه بیماری و نارسایی کلیه باشد.
  •  آلبومین ادرار: آزمایش آلبومین ادرار می‌تواند روی نمونه ادرار تصادفی و یا نمونه ادرار 24 ساعته انجام شود. برخی مواقع آلبومین ادرار و کراتینین یا تست نسبت آلبومین به کراتینین ممکن است در نمونه ادرار تصادفی اندازه گرفته شود. طبق توصیه انجمن دیابت آمریکا، آزمایش نسبت آلبومین به کراتینین بهترین روش برای ارزیابی آلبومین موجود در ادرار می‌باشد.
  •  سطح تصفیه گلومرول اندازه‌گیری شده: آزمایش کراتینین خون و یا آزمایش سیستاتین سی معمولا جهت محاسبه سطح تصفیه گلومرول اندازه‌گیری شده انجام می‌شود. میزان تصفیه گلومرولی به میزان خون فیلتر شده در هر دقیقه اشاره دارد.
  •  اوره (نیتروژن اوره): هنگامی که تصفیه خون توسط کلیه‌ها دچار اختلال شود میزان اوره در خون افزایش می‌یابد. افزایش میزان اوره در خون نشان‌دهنده نارسایی عملکرد کلیه می‌باشد. لازم به ذکر است که شرایطی نظیر نارسایی قلبی، سکته قلبی و یا شوک می‌توانند موجب افزایش سطح اوره خون شوند.
  •  کلیرانس کراتین: این آزمایش میزان کراتین را در نمونه خون و نمونه ادرار 24 ساعته اندازه می‌گیرد. در این روش میزان کراتینینی که از خون به ادرار وارد شده محاسبه می‌شود.

آزمایشاتی که جهت کنترل عملکرد کلیه انجام می‌شوند


اگربیماری‌های کلیوی در فردی تشخیص داده شود ممکن است برای بازبینی عملکرد کلیه‌ها به آزمایشات متعددی نیاز باشد. برخی از آزمایشات عبارتند از:

  •  آزمایش نیتروژن اوره خون و کراتینین برای بررسی تشدید بیماری
  •  اندازه گیری میزان کلسیم و فسفر خون، گازهای خون، تعادل سرم و الکترولیت‌های ادرار. تمام موارد فوق می‌توانند تحت تاثیر نارسایی و بیماری‌های کلیوی قرار گیرند.
  •  آزمایش هموگلوبین خون، این روش بخشی از شمارش کامل سلول‌های خونی است. گاهی هموگلوبین خون از طریق تولید هورمون و اریتروپوئیتین کلیه مورد ارزیابی قرار می گیرد. همانطور که قبلا اشاره کردیم نقش عمده اریتروپوئیتین‌ها کنترل تولید گلبول‌های قرمز خون است. بیماری‌های کلیه ممکن است عملکرد اریتروپوئیتین را تحت تاثیر قرار دهد.
  •  هورمون پاراتیروئید، این هورمون که کنترل کننده سطح کلسیم است اغلب به دلیل بیمار کلیه افزایش می باید. معمولا برای اطمینان از میزان کلسیم و ویتامین دی و پیشگیری از آسیب‌های استخوانی سطح هورمون پاراتیروئید اندازه گرفته می‌شود.
  •  سیستاتین سی، این آزمایش در افراد مشکوک به نارسایی کلیوی و یا افراد مبتلا به بیماری‌های کلیه جهت بررسی و کنترل عملکرد کلیه انجام می‌شود.
  •  در کنار سایر آزمایشات دیگر ممکن است به تست بتا 2 میکروگلوبولین نیاز باشد. از طریق این آزمایش می‌توان آسیب کلیه و بیماری‌های کلیه را ارزیابی کرده و اختلالاتی که به گلومرول و لوله کلیه آسیب می‌رسانند را متمایز کرد.

تعیین علل و راهنمایی درمان از طریق آزمایش

ممکن است جهت تشخیص علل نارسایی کلیوی و انواع درمان به آزمایشات دیگری نیاز باشد. این آزمایشات به عوامل مختلف نظیر علائم بیماری بیماری کلیوی در فرد، معاینه فیزیکی و سوابق پزشکی بستگی دارد. برخی از این آزمایشات عبارتند از:

  •  آزمایش ادرار: در صورتی که فردی به دلیل عفونت باکتریایی دارای علائم عفونت باشد از طریق آزمایش ادرار تشخیص داده می شود.
  •  آزمایش هپاتیت بی و سی: از طریق این آزمایش می‌توان به عفونت‌های ویروسی هپاتیت ناشی از بیماری‌های کلیوی پی برد.
  •  آزمایش آنتی بادی ضد هسته: به تشخیص بیماری خود ایمنی نظیر لوپوس کمک می‌کند. لوپوس بیماری است که می‌تواند به کلیه‌ها آسیب برساند.
  •  پنل خطر سنگ کلیه: این تست به تشخیص خطر تولید سنگ کلیه، کنترل درمان و پیشگیری می پردازد.
  •  آنالیز سنگ کلیه: از طریق این آزمایش می‌توان ترکیبات سنگ کلیه دفع شده از سیستم ادراری را تعیین نمود. آنالیز سنگ کلیه، گاهی جهت تشخیص علل تشکیل سنگ کلیه، راهنمای درمان و پیشگیری از سنگ سازی مجدد کلیه انجام می‌شود.
  •  تست های تکمیلی نظیر C3 و C4: این آزمایش ممکن است همراه با آزمایش گلومرولونفریت انجام شود.
  •  آزمایش الکتروفورز پروتئین ادرار: ممکن است جهت تعیین منبع یا علت بالا بودن پروتئین در ادرار انجام شود.
  •  میوگلوبین: افرادی که عضلات اسکلتی آن‌ها به شدت آسیب دیده (رابدومیلوزیس) ممکن است جهت ارزیابی خطر آسیب کلیه به آزمایش میوگلوبین ادرار نیاز باشد. میزان میوگلوبین خون و ادرار در افرادی که عضلات آن‌ها به شدت آسیب دیده به سرعت افزایش می‌یابد.

بیوپسی کلیه

گاهی برای تشخیص ماهیت و میزان آسیب ساختاری کلیه بیوپسی یا نمونه برداری از کلیه انجام می‌شود. بررسی نمونه کوچکی از بافت کلیه با سوزن کوچک و مخصوص بیوپسی و تجهیزات تصویربرداری تشخیصی در افرادی که به بیماری گلومرول یا لوله‌های کلیوی مشکوک هستند مفید خواهد بود.

آزمایش بیومارکرهای آسیب‌ حاد کلیه

چندین بیومارکر یا به عبارتی نشانگرهای زیست محیطی به عنوان شاخص‌های اولیه آسیب‌های حاد کلیوی مورد توجه قرار گرفته‌اند. مطالعات حاکی از آن است که قبل از آزمایشات عملکرد کلیه نظیر کراتینین سرم، از طریق آزمایش ادرارو خون نشانگرهای زیست محیطی می‌توان به آسیب‌های حاد کلیوی پی برد. تشخیص زودهنگام بیماری حاد کلیه بسیار حائز اهمیت است چراکه آسیب و بیماری‌های کلیه ظرف چند ساعت تا چند روز به سرعت رخ می‌دهد. بیومارکرهای بیماری حاد کلیه هنوز تحت مطالعه و بررسی هستند و ممکن است در آینده به طور گسترده استفاده شوند.

درمان بیماری‌های کلیوی


درمان مناسب بسته به نوع اختلال کلیوی در افراد متفاوت است. به‌طور کل هرچه بیماری کلیوی مزمن زود تشخیص داده شود درمان سریع‌تر صورت خواهد گرفت. لازم به ذکر است که گاهی بیماری حاد کلیه برگشت پذیر است. هدف از درمان بیماری‌های کلیه عبارتند از: کاهش اختلال عملکرد کلیه، کنترل علائم و پیشگیری از پیشرفت نارسایی کلیه در آینده. در مورد بیماران دیابتی، نظارت و کنترل سطح قند خون بسیار حائز اهمیت است. کنترل و کاهش فشار خون از طریق مصرف دارو درافراد مبتلا به فشارخون بالا کمک چشمگیری به محافظت از کلیه‌ها می‌کند. برخی از داروها ممکن است جهت تسکین علائم بیماری کلیه نظیر کم‌خونی و ادم یا کاهش کلسترول و خطر بیماری‌های قلبی مصرف شوند. ناگفته نماند که تغییر در رژیم غذایی نیز تاثیر چشمگیری در سلامت کلیه دارد. برخی از بیماری‌های کلیوی نظیر عفونت یا آسیب حاد کلیه ممکن است بدون آسیب دائمی کلیه برطرف شوند. در بسیاری از موارد، آسیب تغییری نمی‌کند. اگر بیماری کلیه حاد شده و به مرحله نهایی بیماری وارد شود به درمان‌های دیالیز یا جراحی پیوند کلیه نیاز خواهد بود. دیالیز دستگاهی است که چندین بار در طول هفته خون را تصفیه می‌کند.