تست تحریک هورمون رشد (GH) با کلونیدین برای تشخیص ژیگانتیسم و کوتولگی

هورمون رشد که نقش عمده‌ای در رشد و تکامل طبیعی بدن کودکان ایفا می‌کند توسط غده‌ای به نام هیپوفیز در مغز تولید می‌گردد. این هورمون از بدو تولد تا بلوغ موجب رشد طولی استخوان و بلندتر شدن قد می‌شود. از وظایف هورمون رشد در کودکان و بزرگسالان می‌توان به تنظیم میزان انرژی دریافتی از طریق غذا (متابولیسم)، تنظیم تولید چربی، پروتئین و گلوکز (قند) و همچنین تنظیم تولید گلبول‌های قرمز خون و حجم عضلات اشاره کرد. غده هیپوفیز یک غده کوچک به اندازه انگور است که در پایه مغز و پشت پل بینی واقع شده‌ است. هورمون رشد به‌ طور طبیعی در طول شبانه روز تولید و وارد جریان خون می‌شود. از آن‌جایی که میزان ترشح این هورمون در طول روز متغییر بوده و در شب بیشتر است به همین دلیل اندازه‌گیری دقیق سطح هورمون رشد در یک آزمایش خون مجزا امکان‌پذیر نیست. اگر نمونه خون در طول پالس‌ها گرفته شود ارزش و صحت آن بالاتر و اگر بین پالس‌ها گرفته شود امکان خطا خواهد داشت. آزمایشاتی نظیر تست تحریک و سرکوب هورمون رشد معمولا جهت ارزیابی اختلالات هورمون رشد به کار می‌روند.

هورمون رشد یا GH نقش مهمی در متابولیسم بدن دارد. میزان هورمون رشد در خون در طول روز متغیر است و تحت تاثیر عواملی مثل رژیم غذایی، فعالیت‌های روزانه مثل ورزش و خواب می‌باشد. ترشح بیش از حد یا کمتر از حد نیاز این هورمون باعث ایجاد اختلال در رشد مانند بلند قدی غیر عادی و یا کوتولگی می‌شود. آزمایش اندازه گیری میزان GH برای بررسی غیر طبیعی بودن رشد در کودکان (ژیگانتیسم و یا کوتولگی)، بررسی بالغین مبتلا به آکرومگالی و بررسی روند درمانی در طی درمان با هورمون رشد انجام می‌شود. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد آزمایشات سطح هورمون رشد با روش تست تحریکی هورمون رشد با کلونیدین طی چندین مرحله نمونه گیری از خون بیمار انجام می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایشات سطح هورمون رشد در کودکان و بزرگسالان می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749  تماس بگیرید.


انواع


کمبود هورمون رشد

کودکانی که میزان تولید هورمون رشد آن‌ها کافی نیست اغلب در مقایسه با همسالان خود کوچکتر و کوتاه‌تر هستند. کمبود هورمون رشد در برخی از کودکان مادرزادی و در برخی دیگر ناشی از عواملی نظیر آسیب مغزی یا تومور مغزی می‌باشد. آسیب مغزی یا تومور می‌توانند غده هیپوفیز را تحت تاثیر قرار داده و با ایجاد اختلال در کارکرد آن موجب عارضه‌ای به نام کم‌کاری غده هپوفیز شوند. در این حالت میزان تولید هورمون‌ها توسط غده هیپوفیز کاهش می‌یابد. در برخی مواقع علت کمبود هورمون رشد مشخص نیست. هورمون رشد در بزرگسالان موجب تنظیم تراکم استخوان، حجم عضلات و متابولیسم گلوکز و چربی می‌شود. هورون رشد می‌تواند عملکرد کلیه و مغز را هم تحت تاثیر قرار دهد. کمبود هورمون رشد ممکن است در کودکی یا بزرگسالی رخ دهد. مواردی نظیر: آسیب سر، تومور مغزی، جراحی یا پرتو درمانی ممکن است با آسیب رساندن به غده هیپوفیز منجر به کاهش تولید هورمون رشد و یا کم‌کاری غده هیپوفیز شوند. کمبود میزان هورمون رشد می‌تواند موجب کاهش تراکم استخوان، کم شدن حجم عضلات و تغییر سطح چربی در بدن شود. از آن‌جایی که به ندرت پیش می‌آید، این موضوع علت اصلی چنین عوارضی باشد بنابراین آزمایش‌های کمبود هورمون رشد در افراد بزرگسالی که دارای علائم کمبود هورمون رشد هستند به‌طور مرتب انجام نمی‌شوند.

افزایش هورمون رشد

افزایش میزان هورمون رشد معمولا ناشی از وجود تومور خوش خیم در غده هیپوفیز می‌باشد. این تومور که غالبا موجب افزایش میزان هورمون رشد می‌شود از طریق جراحی از مغز خارج و یا با دارو یا پرتودرمانی مداوا می‌شود. در بسیاری از موارد درمان تومور موجب می‌شود هورمون رشد یا فاکتور رشد شبه انسولین موسوم به IGF-1 به سطح طبیعی یا نزدیک آن بازگردد. میزان زیاد هورمون رشد در کودکان باعث می‌شود استخوان‌ها بعد از بلوغ همچنان به رشد خود ادامه دهند. این امر منجر به بیماری به نام ژیگانتیسم (غول پیکیری) یا رشد غیرطبیعی استخوان در پاها و دست‌ها می‌گردد. ویژگی افرادی که هورمون رشد آن‌ها زیاد است عبارتند از: زمخت شدن اجزای صورت، ضعف عمومی، تاخیر در بلوغ و سردرد. افزایش بیش از حد هورمون رشد در بزرگسالان موجب عارضه‌ای به نام آکرومگالی می‌شود. آکرومگالی موجب افزایش طول استخوان نمی‌شود بلکه به ضخامت استخوان می‌افزاید. علائمی نظیر ضخامت پوست، تعریق، خستگی مفرط، سردرد و درد مفاصل ممکن است در ابتدا خفیف باشد اما افزایش سطح هورمون رشد در خون می‌تواند منجر به بزرگ شدن دست و پاها، استخوان اجزای صورت، سندروم تونل کارپ، بزرگ شدن غیرطبیعی اجزای درونی بدن، علامت‌هایپوستی و پولیپ روده شود. عدم درمان و پیگیری بیماری آکرومگالی و ژیگانتیسم می‌تواند منجر به عوارضی نظیر دیابت 2، افزایش خطر بیماری‌های قلبی عروقی، افزایش فشار خون، آرتروز و در نهایت کاهش طول عمر شود.

نحوه آزمایش نمونه خون گرفته شده


از آن‌جایی که هورمون رشد در پالس‌های آرام رها شده و وارد خون می‌شود اندازه‌گیری یک واحد از سطح خون از طریق بالینی معمولا مفید و موثر نیست. به همین دلیل معمولا آزمایش تحریک یا سرکوب هورمون رشد انجام می‌شود. بعد از 10 تا 12 ساعت ناشتا بودن نمونه خون از رگ دست بیمار گرفته می‌شود. سپس تحت نظارت پزشکی مرحله تحریک یا سرکوب آغاز می‌شود. این مرحله شامل تزریق دارو داخل ورید است. نمونه خون در فواصل زمان بندی شده از رگ بیمار گرفته می‌شود. در برخی مواقع نمونه خون ناشتا یا بعد از استراحت یا انجام ورزش سنگین گرفته می‌شود.

آیا آماده‌سازی قبل از آزمایش تاثیری در تضمین کیفیت نمونه آزمایش دارد؟


در بیشتر موارد بیمار باید ناشتا باشد. در برخی موارد نمونه خون بعد از استراحت یا ورزش سنگین گرفته می‌شود. کودکان و نوجوانانی که برای کمبود هورمون رشد آزمایش می‌شوند باید چند روز قبل از تست برای درمان استروئیدهای جنسی آماده شوند. این درمان‌ها تعداد پاسخ‌های هورمون رشد پایین کاذب را کاهش می‌دهند.

کاربردهای آزمایش هورمون رشد


آزمایش سطح هورمون رشد عمدتا برای تشخیص کمبود هورمون رشد، کمک به ارزیابی عملکرد غده هیپوفیز، پیگیری نتایج غیرطبیعی تست هورمون هیپوفیز به کار می‌رود. از دیگر کاربردهای آزمایش خون هورمون رشد می‌توان به تشخیص افزایش هورمون رشد و کمک به تشخیص و کنترل درمان آکرومکالی و ژیگانتیسم اشاره کرد. همانطور که قبلا اشاره کردیم هورمون رشد نقش مهمی در رشد و تکامل طبیعی کودکان و همچنین کنترل متابولیسم کودکان و بزرگسالان دارد. هورمون رشد در طول روز از غده هیپوفیز آزاد شده و در سطح خون منتشر می‌شود. از آن‌جایی که این هورمون در طول پالس‌های کوتاه و آرام منتشر می‌شود بنابراین از طریق یک نمونه خون مجزا نمی‌توان به درستی میزان این هورمون در خون را اندازه گرفت. به همین دلیل انجام تست تحریک و سرکوب هورمون رشد کمک شایانی به تشخیص پزشکی می‌کند.

  •  آزمایش تحریک هورمون رشد جهت تشخیص کمبود هورمون رشد و کم کاری هیپوفیز، برای این آزمایش 10 تا 12 ساعت و ناشتا نمونه خون از بیمار گرفته می‌شود. تحت نظارت پزشکی، محلولی به داخل رگ بیمار تزریق می‌شود تا غده هیپوفیز به‌ طور طبیعی شروع به آزادسازی هورمون رشد کند.
  •  برای اطمینان از تحریک غده هیپوفیز به تولید سطح مورد نظر از هورمون رشد نمونه خون در فواصل زمان بندی شده از بیمار گرفته می‌شود. در این آزمایش از محرک‌هایی نظیر کلونیدین، گلوکاگون و آرژنین استفاده می‌شود. لازم به ذکر است که محرک آرژنین به نسبت محرک‌های دیگر کاربرد بیشتری دارد. از آن‌جایی که ورزش به‌طور طبیعی موجب افزایش سطح هورمون رشد در بدن می‌شود فعالیت‌های ورزشی شدید را می‌توان به‌عنوان محرک‌های انتشار هورمون رشد درنظر گرفت.
  •  آزمایش سرکوب هورمون رشد جهت تشخیص افزایش هورمون رشد، برای این آزمایش، 10 تا 12 ساعت و ناشتا از بیمار نمونه خون گرفته می‌شود. سپس نوشیدنی حاوی تقریبا 100 گرم گلوکز به بیمار تجویز می‌شود. برای اطمینان از سرکوب شدن غده هیپوفیز توسط میزان گلوکزی که مصرف شده در فواصل زمانی معین از بیمار نمونه خون گرفته می‌شود.
  •  هورمون رشد موجب تولید فاکتور رشد 1 موسوم به IGF-1 می‌شود. IGF-1 هورمونی است که تاثیرات هورمون رشد را متعادل کرده و موجب رشد و تکامل طبیعی استخوان و بافت‌ها می‌گردد. سطح هورمون IGF-1 برخلاف هورمون رشد در طول روز در خون ثابت است. همین امر این هورمون را به شاخص مفید در میانگین سطوح هورمون رشد تبدیل کرده‌ است. آزمایش هورمون IGF-1 اغلب برای کمک به ارزیابی کمبود و یا افزایش هورمون رشد به کار می‌رود.
  •  آزمایش سرکوب هورمون رشد و تست IGF-1 ممکن است جهت کنترل درمان تومور هیپوفیز تولید کننده هورمون رشد نیز به کار روند. در صورت وجود تومور، معمولا جهت اطمینان از تخلیه کامل تومور، بعد از خارج کردن آن، سطوح هورمون رشد و هورمون IGF-1 باید اندازه‌گیری شود. معمولا برای کنترل تولید هورمون رشد و تشخیص بازگشت تومور، ممکن است بیمار مجبور باشد سال‌ها این آزمایشات را به‌طور منظم تکرار کند.

سایر تست‌های خون که ممکن است جهت ارزیابی عملکرد غده هیپوفیز انجام شوند شامل: پرولاکتین، آزمایش هورمون‌های تیروئید نظیر تیروکسین آزاد T4 و TSH، کورتیزول، آزمایش هورمون محرک فولیکول (FSH)، هورمون جسم زرد (لوتئینی کننده) (LH) و تستوسترون می‌باشند. برای اطمینان از عملکرد طبیعی و کنترل این هورمون‌ها با دارو، این آزمایش‌ها معمولا قبل از آزمایش تست هورمون رشد انجام می شوند. به‌عنوان مثال آزمایش کم کاری غده هیپوفیز باید قبل از آزمایش کمبود هورمون رشد در کودکان انجام شود. درغیر این‌صورت ممکن است نتیجه آزمایش صحیح نباشد.

زمان انجام آزمایش


با مشاهده علائم و نشانه‌های کمبود رشد، تست تحریک هورمون رشد باید انجام شود. علائم و نشانه‌ها شامل:

  •  کم شدن سرعت رشد در اوایل کودکی
  •  کوتاهی قد و کوچکی جثه در مقایسه با همسالان
  •  تاخیر در بلوغ
  •  کندی رشد استخوان (با مشاهده در اشعه ایکس)

وجود هر یک از علائم و نشانه‌های کمبود هورمون رشد و یا کم کاری غده هیپوفیز در بزرگسالان نیز آزمایش تحریک هورمون رشد را الزامی می‌کند. علائم و نشانه‌ها شامل:

  •  کاهش تراکم استخوان
  •  خستگی مفرط
  •  تغییر سطح چربی در بدن از جمله افزایش کلسترول
  •  کاهش مقاومت بدن در ورزش

آزمایشات هورمونی دیگر نظیر تیروئید معمولا در ابتدا انجام می‌شود تا بیماری‌های دیگری که ممکن است موجب بروز علائم مشابه شوند کنترل گردند. کمبود هورمون رشد در کودکان و بزرگسالان به ندرت اتفاق می‌افتد. تشخیص این بیماری در کودکی و یا بیماری‌هایی نظیر هیپوتالاموس و یا اختلال در غده هیپوفیز ممکن است موجب بروز این عارضه در بزرگسالی شود. آزمایش سرکوب هورمون رشد به ندرت انجام می‌شود مگر این که کودک و یا فرد بزرگسال دارای علائم و نشانه‌های افزایش هورمون رشد (بیماری آکرومگال یا ژیگانتیسم) باشد. هنگامی که تومور هیپوفیز به تولید زیاد هورمون رشد مشکوک باشد ممکن است آزمایش سرکوب هورمون رشد انجام شود. در برخی مواقع برای کنترل تاثیر درمان این بیماری‌ها این آزمایش همراه با آزمایش هورمون IGF-1 انجام می‌شود. جهت کنترل بازگشت اختلالات هورمون رشد و یا احتمال افزایش مجدد هورمون رشد در خون ممکن است بیمار مجبور باشد چند سال به‌ طور منظم آزمایش‌ها را تکرار کند.

تفسیر آزمایش هورمون رشد


تست تحریک هورمون رشد

اگر سطح هورمون رشد بعد از آزمایش تحریک هورمون رشد همچنان پایین باشد و بیمار دارای علائم و نشانه‌های کمبود هورمون رشد باشد و یا سطح IGF-1 کم باشد احتمال کمبود هورمون رشد وجود دارد و باید توسط پزشک درمان شود. اگر سطح هورمون‌های TSH و T4 غیرطبیعی باشد باید در وهله اول مورد پیگیری و درمان قرار گیرند چرا که اختلالات تیروئید ممکن است موجب بروز علائمی مشابه علائم کمبود هرومون رشد شوند. در برخی مواقع ممکن است فرد به بیماری کم‌کاری غده هیپوفیز یا کاهش عملکرد غده هیپوفیز مبتلا شود. تا زمانی‌که عملکرد غدد تیروئید مورد بررسی دقیق قرار نگرفته باشد آزمایش کمبود هورمون رشد نباید انجام شود. اگر کودکی به بیماری کم‌کاری غده هیپوفیز مبتلا باشد باید قبل از انجام آزمایش هورمون رشد، مشکل کم‌کاری هیپوفیز درمان شود. اگر فردی به شدت ورزش کند اما تغییری در سطح هورمون رشد او مشاهده نشود احتمال کمبود هورمون رشد وجود دارد. البته لازم به ذکر است که این کشفیات نیاز به بررسی‌های بیشتری دارد.

تست سرکوب هورمون رشد

اگر در طول تست، میزان هورمون رشد کاهش نیافت و همچنان بالاتر از حد مجاز بود و علائم و نشانه‌های افزایش هورمون رشد نظیر آکرومگالی یا ژیگانتسم مشاهده شود و یا میزان IGF-1 بالا باشد نتیجه آزمایش حاکی از تولید زیاد هورمون رشد در بدن بیکار است. وجود توده در تصویربرداری اشعه ایکس، اسکن یا ام‌ آر‌ آی نشانه‌ی تومور خوش‌خیم در غده هیپوفیز است. اگر فردی سابقه تومور هیپوفیز را داشته باشد افزایش هورمون رشد می تواند نشان از عود بیماری باشد. با وجود این‌که تومورهای هیپوفیز شایع‌ترین علت تولید بیش از حد هورمون رشد هستند اما در برخی مواقع ممکن است موجب کمبود هورمون رشد شوند. تومور هیپوفیز نه‌تنها تولید هورمون رشد بلکه تولید هورمون‌های دیگر غده هیپوفیز نظیر آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) و پرولاکتین را تحت شعاع قرار خواهد داد. در صورتی که تومور نسبتا بزرگ باشد ممکن است تمام عملکرد غده هیپوفیز را تحت تاثیر قرار داده و منجربه آسیب‌ بافت‌های اطراف شود.

نکات دیگری که باید بدانیم


از آن‌جایی که هورمون رشد به‌طور ناگهان توسط غده هیپوفیز منتشر می‌شود اندازه‌گیری دقیق آن در نمونه‌ خونی که به صورت اتفاقی جمع‌آوری شده میسر نیست. بین نتایج غیرطبیعی و تغییرات طبیعی روزانه موارد زیادی برای تداخل وجود دارد. سطح هورمون رشد در اوایل صبح بالاست و با ورزش و فشار افزایش می‌یابد. عواملی که موجب تداخل آزمایش هورمون رشد  می‌شوند شامل:

  •  داروهایی که موجب افزایش سطح هورمون رشد می‌شوند ازجمله: آمفتامین، آرژنین، دوپامین، استروژن، گلوکاگون، هیستامین، انسولین، لوودوپا، متیل دوپا و اسید نیکوتینیک
  •  داروهایی که موجب کاهش سطح هورمون رشد می‌شوند ازجمله: کورتیکواستروئیدها فنوتیازین‌ها

سطح غیرطبیعی هورمون رشد، به محض تشخیص علت قابل کنترل است. معمولا جهت جبران کمبود هورمون رشد در کودکان از هورمون‌های رشد غیرطبیعی استفاده می‌شوند. درمان کمبود هورمون رشد در بزرگسالان موضوع بحث‌برانگیزی است. درمان تومورهای هیپوفیزی که موجب افزایش تولید هورمون رشد می‌شود معمول با ترکیب درمان‌هایی نظیر جراحی، دارو و پرتو درمانی صورت می‌گیرد. تشخیص زودهنگام اختلالات هورمون رشد تاثیر چشمگیری در نتایج موفق درمان خواهد داشت. عدم درمان کمبود هورمون رشد موجب اختلال در رشد کودک نسبت به همسالان خود می‌شود. ناگفته نماند که تغییرات رشد استخوانی مرتبط با آکرومگالی و ژیگانتیسم معمولا دائمی هستند. اختلالات هورمون رشد ممکن است عوارض طولانی‌مدتی داشته باشند. به‌عنوان مثال، آکرومگالی ممکن است منجر به پولیپ روده (افزایش خطر ابتلا به سرطان روده)، دیابت، فشارخون بالا و اختلالات بینایی شود. اگر سلول‌های غده هیپوفیز به دلیل وجود تومور دستخوش آسیب دائمی شوند ممکن است به جایگزین هورمون‌های چندگانه نیاز باشد. افزایش رشد استخوانی ممکن است منجر به گیر افتادن اعصاب یا به عبارتی بیماری سندروم تونل کارپ، آرتروز و تضعیف استخوان‌ها شود. لازم به ذکر است که اکثر موارد کوتاهی قد به کمبود هورمون رشد مرتبط نمی‌باشد. این امر ممکن است ناشی از ارث، انواع بیماری و شرایط یا اختلالات ژنتیکی باشد. به ندرت پیش می‌اید فردی دارای علائم کمبود هورمون رشد باشد اما سطح هورمون رشد او به دلیل مقاومت ارثی طبیعی یا بالا باشد. در چنین مواردی سطح هورمون رشد بالا و سطح هورمون IGF-1 پایین است.

سوالات متداول


کدام بیماری‌ها با درمان هورمون رشد درمان می‌شوند؟

بیماری‌هایی که با درمان هورمون رشد درمان می‌شوند شامل:

  •  بیماری مزمن کلیه
  •  سندروم پلادرویلی
  •  سندروم ترنر

درمان کودکانی که کوتاه هستند اما کمبود هورمون رشد ندارند با جایگزین کمبود هورمون رشد موضوع بحث‌برانگیزی است. این مورد در بزرگسالانی که دارای کمبود هورمون رشد هستند و یا کمبود هورمون رشد ندارند نیز صادق است. داروها علاوه‌بر عوارض جانبی و خطراتی که به همراه دارد بسیار هزینه‌بر هستند. مهمتر از همه اطلاعات کافی برای اثبات فواید آن‌ها وجود ندارد. جایگزین هورمون رشد گاهی برای تقویت عضلات و تحمل وزن بدن به افراد مبتلا به ایدز تجویز می‌شوند.

چرا ورزشکاران باید تست هورمون رشد بدهند؟

از آن‌جایی که هورمون رشد موجب تقویت عضلات در بزرگسالان می‌شود بسیاری از ورزشکاران از آن به عنوان دوپینگ یا عامل افزایش عملکرد بدن استفاده می‌کنند. بنابراین در تست‌های دوپینیگ برای اطمینان از عدم مصرف دارو، تست هورمون رشد و هورمون IGF-1 نیز انجام می‌شود.

چه آزمایشات دیگری ممکن است جهت ارزیابی تولید هورمون رشد انجام شوند؟

با وجود این‌که این تست‌ها به‌طور مرتب توصیه نمی‌شوند اما آزمایشاتی نظیر پروتئین 3 متصل به فاکتور رشد شبه انسولین موسوم بهIGFBP3 ممکن است برای ارزیابی تولید هورمون رشد تجویز شوند.