نقش تومور مارکرها (tumor marker) در آزمایش خون و ادرار برای تشخیص سرطان

تومور مارکر یا نشانگر تومور ماده‌ای است که توسط سلول‌های سرطانی یا دیگر سلول‌های بدن در واکنش به سرطان یا بعضی عارضه‌های خوش‌خیم و غیرسرطانی تولید می‌شود. اکثر تومور مارکرها توسط سلول‌های عادی و همچنین سلول‌های سرطانی تولید می‌شود، البته میزان تولید تومور مارکرها در صورت ابتلا به سرطان افزایش قابل ملاحظه‌ای می‌یابد. این مواد در خون، ادرار، مدفوع، بافت تومور یا بافت‌های دیگر یا مایعات بدن برخی بیماران مبتلا به سرطان وجود دارد. اکثر تومور مارکرها پروتئین‌اند. هرچند به تازگی از الگوهای بیان ژنی و تغییرات DNA نیز به عنوان تومور مارکر استفاده می‌شود. تومور مارکرهای سرطان متعددی شناسایی شده‌اند و در تشخیص بالینی سرطان به کار برده می‌شوند. بعضی از این نشانگرها فقط مرتبط با یک نوع سرطان‌اند، حال آن که بعضی دیگر را می‌توان با دو یا چند نوع سرطان مرتبط دانست. هیچ تومور مارکر فراگیری یافت نشده است که با توجه به آن بتوان انواع سرطان را تشخیص داد. البته محدودیت‌هایی در استفاده از تومور مارکرها وجود دارد. گاهی اوقات عارضه‌های غیرسرطانی باعث افزایش میزان تومور مارکرها می‌شود. به علاوه افزایش تومور مارکرهای مرتبط با یک نوع سرطان خاص در تمام بیماران مبتلا به آن سرطان مشاهده نمی‌شود. از این گذشته نشانگرهای تومور تمام سرطان‌ها شناخته نشده است.

تومور ماركر موادی اغلب پروتيينی‌اند كه در ادرار يا سرم فرد وجود دارند و توسط تومور و يا بدن فرد در پاسخ به سرطان توليد مي‌شوند. تومور مارکرها رکن اصلی در آزمایش‌های مربوط به تشخيص منشأ سرطان، سنجش موثر بودن درمان و تشخيص عود انواع سرطان‌ها مانند سرطان سینه، پروستات و.... مورد استفاده قرار می‌گیرند. سرطان در مرحله اولیه قابل کنترل و درمان است. بنابراین در صورتی که پزشک معالج احتمال ابتلا به سرطان را بدهند فورا برای آزمایش‌های تومور مارکر باید اقدام کرد. دقت آزمایش یکی از نکات اساسی در تشخیص و سنجش درمان بیماری‌هایی خطرناکی مانند سرطان دارد و بروز کوچکترین اشتباهی در حین انجام آزمایش ممکن است عواقب جبران ناپذیری به دنبال داشته باشد. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد آزمایش‌های مربوط به غربالگری و تشخیص سرطان از جملهCA125- ،PSA ,CA19-9 , B2M و سایر آزمایشات تومور مارکر را بالاترین دقت ممکن ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایشات تومور مارکر می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


چگونگی کاربرد تومور مارکرها در درمان سرطان


تومور مارکر برای تعیین، تشخیص و مدیریت سرطان‌های گوناگون به کار برده می‌شود. هرچند افزایش میزان تومور مارکر می‌تواند بیانگر ابتلا به سرطان باشد، اما این عامل به تنهایی برای تشخیص سرطان کافی نیست. بنابراین اندازه‌گیری تومور مارکرها معمولاً همراه با آزمایشات دیگری، مانند نمونه‌برداری انجام می‌شود تا سرطان به درستی تشخیص داده شود. متخصصین میزان تومور مارکرها را قبل از شروع درمان اندازه‌گیری می‌کنند تا بتوانند درمان مناسبی را با توجه به نتایج آزمایش توصیه کنند. میزان تومور مارکر در بعضی از سرطان‌ها نشان دهنده مرحله (شدت) بیماری و یا پیش‌آگهی آن (نتیجه احتمالی درمان) است. نشانگرهای تومور به طور دوره‌ای در دوران درمان سرطان اندازه‌گیری می‌شود. کاهش میزان تومور مارکر یا برگشت آن به میزان عادی نشان دهنده واکنش مناسب سرطان به درمان است، اما تغییر نکردن سطح تومور مارکر یا افزایش یافتن آن بیانگر واکنش نشان ندادن سرطان به درمان است. همچنین تومور مارکر پس از درمان نیز به منظور بررسی عود سرطان اندازه‌گیری می‌شود.

روش اندازه‌گیری تومور مارکرها


پزشک نمونه‌ای از بافت تومور یا مایع بدن بیمار را جمع‌آوری می‌کند و به آزمایشگاه می‌فرستد. کارشناسان آزمایشگاه از روش‌های مختلفی برای اندازه‌گیری سطح تومور مارکرها استفاده می‌کنند. اگر از تومور مارکر برای بررسی تاثیرگذاری درمان یا عود سرطان استفاده شود، میزان نشانگر در چند نمونه در یک بازه زمانی مشخص اندازه‌گیری می‌شود. این اندازه‌گیری‌های پی در پی افزایش، کاهش یا ثابت ماندن تومور مارکر را نشان می‌دهد و معمولاً معتبرتر از یک اندازه‌گیری منفرد است.

کاربردهای تومور مارکرها و سرطان‌های مرتبط با آنها


در حال حاضر از چند تومور مارکر برای طیف وسیعی از سرطان‌ها استفاده می‌شود. هرچند اکثر این تومور مارکرها در آزمایشگاه‌های استاندارد اندازه‌گیری می‌شوند، اما اندازه‌گیری بعضی از آنها در آزمایشگاه‌ها ممکن نیست و کاربرد آنها در حال حاضر در مرحله آزمایش قرار دارد. در ادامه انواع تومور مارکرهایی را که به طور متداول از آنها استفاده می‌شود، معرفی می‌کنیم.

بیان افزوده و ساماندهی ژن ALK

  •  انواع سرطان: سرطان سلول‌های غیرکوچک ریه و لنفوم سلول‌های بزرگ آناپلاستیک
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: تعیین طرح درمان و پیش‌آگهی

آلفا فیتوپروتئین (AFP)

  •  انواع سرطان: سرطان کبد و تومور سلول‌های ژرم (زایا)
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: تشخیص سرطان کبد و ردگیری واکنش به درمان، ارزیابی مرحله، پیش‌آگهی و واکنش به درمان تومورهای ژرم سل

بتا 2ـ میکروگلوبولین (B2M)

  •  انواع سرطان: میلوم مولتیپل، لوسمی مزمن لنفوئیدی و بعضی لنفوم‌ها
  •  بافت مورد آنالیز: خون، ادرار یا مایع مغزی نخاعی
  •  کاربرد: تعیین پیش‌آگهی و ردگیری واکنش به درمان

بتا ـ گنادوتروپین کوریونیک انسانی (Beta-hCG)

  •  انواع سرطان: تومورهای ژرم سل‌ها
  •  بافت مورد آنالیز: خون یا ادرار
  •  کاربردها: ارزیابی مرحله، پیش‌آگهی و واکنش به درمان

جهش‌های ژنی BRCA1 و BRCA2

  •  انواع سرطان: سرطان تخمدان
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربردها: تعیین این نکته که آیا درمان شروع شده با نوع معینی از درمان هدفمند مناسب بوده است یا خیر.

فیوژن ژن‌های BCR-ABL (کروموزوم فیلادلفیا)

  •  انواع سرطان: لوسمی مزمن میلوئیدی، لوسمی حاد لنفوبلاستیک و لوسمی حاد میلوژن
  •  بافت مورد آنالیز: خون و یا مغز استخوان
  •  کاربرد: تایید تشخیص، پیش‌بینی واکنش به درمان هدفمند و نظارت بر وضعیت بیماری

جهش‌های BRAF V600

  •  انواع سرطان: ملانوم پوستی و سرطان روده بزرگ و مقعد
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: انتخاب بیمارانی که بیشترین فایده را از درمان‌های هدفمند می‌برند.

C-kit/CD117

  •  انواع سرطان: تومور استرومال دستگاه گوارش و ملانوم مخاطی
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: کمک به تشخیص و تعیین طرح درمان

CA15-3/CA27.29

  •  نوع سرطان: سرطان سینه
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: ارزیابی تاثیرگذاری درمان یا عود بیماری

CA19-9

  •  نوع سرطان: سرطان لوزالمعده، سرطان کیسه صفرا، سرطان مجرای صفراوی و سرطان معده
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: ارزیابی تاثیرگذاری درمان

CA-125

  •  نوع سرطان: سرطان تخمدان
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: تشخیص، ارزیابی تاثیرگذاری درمان و ارزیابی عود بیماری

کلسی‌تونین

  •  نوع سرطان: سرطان مدولاری تیروئید
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: کمک به تشخیص، بررسی تاثیرگذاری درمان و ارزیابی عود بیماری

آنتی ژن کارسینوامبریونیک (CEA)

  •  نوع سرطان: سرطان روده بزرگ و مقعد و دیگر انواع سرطان
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربردها: ردگیری تاثیرگذاری درمان یا بررسی عود سرطان

CD20

  • نوع سرطان: لنفوم غیرهاجکین
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربردها: تعیین مناسب بودن درمان هدفمند

کروموگرانین آ (CgA)

  •  نوع سرطان: تومورهای نورواندوکرین
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: کمک به تشخیص، ارزیابی واکنش درمان و بررسی عود بیماری

کروموزوم‌های 3، 7 ، 17 و 9p21

  •  نوع سرطان: سرطان مثانه
  •  بافت مورد آنالیز: ادرار
  •  کاربرد: نظارت بر عود تومور

گردش سلول‌های تومور با منشأ اپیتلیوم (CELLSEARCH)

  •  نوع سرطان: سرطان‌های متاستاز سینه، پروستات و مقعد، روده بزرگ
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: کمک به اتخاذ تصمیم‌گیری بالینی و ارزیابی پیش‌آگهی

قطعه سیتوکراتین 1 ـ 21

  •  نوع سرطان: سرطان ریه
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: نظارت بر عود بیماری

آنالیز جهش ژنی EGFR

  •  نوع سرطان: سرطان سلول‌های غیرکوچک ریه
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: تعیین طرح درمان و پیش‌آگهی

گیرنده استروژن (ER) و گیرنده پروژسترون (PR)

  •  نوع سرطان: سرطان سینه
  •  بافت مورد آنالی: تومور
  •  کاربرد: تعیین تاثیرگذاری هورمون درمانی و بعضی درمان‌های هدفمند

فیبرین/ فیبرینوژن

  •  نوع سرطان: سرطان مثانه
  •  بافت مور آنالیز: ادرار
  •  کاربرد: نظارت بر پیشرفت و واکنش به درمان

HE4

  •  نوع سرطان: سرطان تخمدان
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: تهیه طرح درمان سرطان، ارزیابی پیشرفت بیماری و نظارت بر عود بیماری

بیان افزوده پروتئین یا تقویت نئوژن/ HER2

  •  نوع سرطان: سرطان سینه، سرطان معده و ادنوکارسینوم محل اتصال مری به معده
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: تعیین مناسب بودن درمان هدفمند شروع شده

ایمونوگلوبین

  •  نوع سرطان: مولتیپل میلوم و ماکروگلوبولینمی والدنشتروم
  •  بافت مورد آنالیز: خون و ادرار
  •  کاربرد: کمک به تشخیص بیماری، ارزیابی واکنش به درمان و بررسی عود بیماری

آنالیز جهش ژن KRAS

  •  نوع سرطان: سرطان روده بزرگ ـ مقعد و سرطان سلول‌های غیرکوچک ریه
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: تعیین مناسب بودن نوع خاصی از درمان هدفمند

لاکتات دهیدروژناز

  •  نوع سرطان: تومورهای ژرم سل، لنفوم، لوسمی، ملانوم و نوروبلاستوم
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: ارزیابی مرحله، پیش‌آگهی و واکنش به درمان

انولاز اختصاصی نورون (NSE)

  •  نوع سرطان: سرطان سلول‌های کوچک ریه و نوروبلاستوم
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: کمک به تشخیص و ارزیابی واکنش به درمان

پروتئین ماتریکس هسته 22

  •  نوع سرطان: سرطان مثانه
  •  بافت مورد آنالیز: ادرار
  •  کاربرد: نظارت بر واکنش به درمان

لیگاند مرگ برنامه‌ریزی شده 1 (PD-L1)

  •  نوع سرطان: سرطان سلول‌های غیرکوچک ریه
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: تعیین مناسب بودن درمان هدفمند

آنتی ژن اختصاصی پروستات (PSA)

  •  نوع سرطان: سرطان پروستات
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: کمک به تشخیص، ارزیابی واکنش به درمان و بررسی عود بیماری

تیروگلوبولین

  •  نوع سرطان: سرطان تیروئید
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: ارزیابی واکنش به درمان و بررسی عود بیماری

اوروکیناز فعال کننده پلاسمینوژن (uPA) و بازدارنده فعال کننده پلاسمینوژن (PAI-1)

  •  نوع سرطان: سرطان سینه
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: تعیین تهاجم سرطان و کمک به تهیه طرح درمان

علامت ویژه پروتئین 5 (OVA1)

  •  نوع سرطان: سرطان تخمدان
  •  بافت مورد آنالیز: خون
  •  کاربرد: ارزیابی توده لگن قبل از شروع درمان در موارد مشکوک به سرطان تخمدان

علامت ویژه ژن 21 (انکوتایپ DX)

  •  نوع سرطان: سرطان سینه
  •  بافت مورد آنالیز: تومور
  •  کاربرد: ارزیابی احتمال عود سرطان

علامت ویژه ژن 70 (ماماپرینت)

  • نوع سرطان: سرطان سینه
  • بافت مورد آنالیز: تومور
  • کاربرد: ارزیابی احتمال عود سرطان