آزمایش بررسی سطح الکترولیت های خون (سدیم و پتاسیم، کلر و اکسیژن)

سطح الکترولیتها

الکترولیت‌ها موادمعدنی هستند که در قالب نمک‌های محلول در بافت‌های بدن و خون یافت می‌شوند. الکترولیت‌ها به‌عنوان ذرات الکتریکی باردار به حرکت موادغذایی به داخل سلول‌های بدن، تخلیه مواد زائد از سلول‌ها، حفط تعادل آب بدن و تثبیت سطح اسید باز (ph) بدن کمک می‌کنند. سطح ph طبیعی باید در حدود ۷٫۳۵ تا ۷٫۴۵  باشد. حفظ تعادل الکترولیت‌ها به تضمین عملکرد مناسب فرایندهای متابولیک و همچنین انتقال اکسیژن به بافت‌ها کمک می‌کند. آزمایش پانل متابولیک به بررسی الکترولیت‌های اصلی در سطح خون ازجمله سدیم (Na+)، پتاسیم (k+)، کلرید (Cl-) و بی‌کربنات (HCO3-) که برخی مواقع با علامت اختصاری CO2 خوانده می‌شود می‌پردازد. از آن‌جایی که عدم تعادل اسید باز و الکترولیت‌ها ممکن است موجب بروز بسیاری از بیماری‌های حاد و مزمن شود تست پانل الکترولیت عموما به منظور ارزیابی بیماران اورژانسی و همچنین بیماران بستری انجام می‌شود.

سدیم، پتاسیم و کلرید از طریق تغذیه تامین می‌شوند. کلیه‌ها با جذب یا دفع الکترولیت‌ها در ادرار به حفظ تعادل سطوح الکترولیت در بدن کمک می‌کنند. شش‌ها اکسیژن را فراهم کرده و دی‌اکسید کربن را تنظیم می‌کنند. دی‌اکسید کربن توسط بدن تولید شده و با بی‌کربنات تعادل دارد. تعادل کلی این مواد شیمیایی نشانه عملکرد صحیح بدن است. سدیم، پتاسیم و کلر در حفظ طیف گسترده‌ای از عملکردهای بدنی از جمله انقباض عضلات اسکلتی و قلب همچنین هدایت عصبی نقش عمده‌ای دارند. هر بیماری یا شرایطی که میزان آب بدن را تحت تاثیر قرار دهد نظیر کم آبی بدن و یا به ریه‌ها، کلیه‌ها، متابولیسم و تنفس آسیب برساند ممکن است موجب اختلال در تعادل مایعات، الکترولیت‌ها و یا اسیدها (اسیدوز و آلکالوز) شود.

آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد با استفاده از امکانات مدرن خود آزمایش مربوط به سطح الکترولیت‌های خون (سدیم و پتاسیم، کلر و اکسیژن) را ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایشات میزان الکترولیت خون میتوانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.

پانل الکترولیت


پانل الکترولیتآزمایش پانل الکترولیت به منظور تشخیص عدم تعادل الکترولیت، مایعات یا اسید باز (اسیدوز و آلکالوز) بدن و در قالب آزمایشات معمول فیزیکی انجام می‌شود. این آزمایش ممکن است به صورت مجزا و یا بخشی از یک پانل متابولیک پایه (BMP) و یا پانل متابولیک جامع (CMP) انجام شود. این آزمایشات ممکن است شامل تست‌های دیگری ازجمله تست نیتروژن اوره خون، آزمایش سطح کراتین و آزمایش گلوکز باشد. پانل الکترولیت معمولا شامل تست نیتروژن اوره خون است.

سدیم

آزمایش سدیم به‌منظور تعیین غلظت‌های غیرطبیعی سدیم خون نظیر کاهش سدیم خون (هیپوناترمی) و یا افزایش سدیم (هیپناترمی) صورت می‌گیرد. این آزمایش در چکاپ‌های معمولی سلامت اغلب به‌عنوان بخشی از پانل الکترولیت و یا پانل الکترولیت پایه انجام می‌شود. سدیم الکترولیتی است که در تمام مایعات بدن یافت می‌شود و برای عملکرد طبیعی بدن ازجمله عملکرد اعصاب و عضلات ضروری است. سدیم کمک می‌کند سلول‌ها فعالیت و عملکرد طبیعی داشته و از طرفی به تنظیم میزان آب بدن کمک شایانی می‌کند.
این آزمایش ممکن است در تعیین علل و کنترل درمان بیماری‌هایی از قبیل دهیدراسیون یا به‌عبارتی کم آبی بدن، تجمع مایع (ادم) و یا علائم متعددی نظیر ضعف، سردرگمی، تشنگی و یا خشکی غشاهای مخاطی انجام شود. سطح سدیم خون در بسیاری از بیماری‌ها غیرطبیعی می‌شود. یک پزشک با تجویز آزمایش سدیم خون و سایر الکترولیت‌ها می‌تواند عدم تعادل الکترولیت و همچنین علائم بیماری‌های مغز، ریه، کبد، قلب، کلیه، تیروئید یا غدد آدرنال را تشخیص دهد.

پتاسیم

پتاسیم الکترولیتی است که وجود آن در متابولیسم سلولی حیاتی است. پتاسیم در انتقال موادغذایی به درون سلول‌ها و دفع مواد زائد از سلول‌ها کمک فراوانی می‌کند. پتاسیم در عملکرد عضلات، کمک به انتقال پیام‌ها بین اعصاب و ماهیچه‌ها نقش عمده‌ای ایفا می‌کند. از طریق آزمایش پتاسیم خون می‌توان به میزان پتاسیم در خون و ادرار پی برد. پتاسیم همراه با الکترولیت‌های دیگر از قبیل سدیم، کلرید و بی‌کربنات به تنظیم میزان مایعات بدن و حفظ تعادل اسید باز کمک می‌کند. پتاسیم در تمام مایعات بدن یافت می‌شود اما قسمت عمده آن درون سلول‌ها ومقدار کم آن در مایعات خارج از سلول‌ها و همچنین مایع حاوی سلول‌های خون (با نام سرم یا پلاسما) وجود دارد. آزمایش پتاسیم جهت تشخیص غلظت غیرطبیعی پتاسیم ازجمله افزایش پتاسیم (هیپرکالمی) و کاهش پتاسیم (هیپوکالمی) انجام می‌شود.

کلرید

کلرید یکی از الکترولیت‌ها است. کلرید یون منفی است که برای تنظیم میزان مایعات بدن و حفظ توازن اسید باز با الکترولیت‌های دیگر فعالیت می‌کند. این آزمایش جهت ارزیابی میزان کلرید در خون و ادرار انجام می‌شوند. کلرید در تمام مایعات بدن یافت می‌شود اما غلظت آن در خون و مایعات خارج از سلول‌های بدن بالا است. در اکثر موارد، غلظت کلرید انعکاس دهنده سدیم است. به‌عبارتی غلظت کلرید با افزایش و کاهش سدیم ارتباط مستقیم داردو هر عاملی که موجب افزایش یا کاهش غلظت کلرید شود موجب افزایش یا کاهش غلظت سدیم می‌گردد. هنگامی که تعادل اسید باز به هم می‌خورد، سطح کلرید خون به طور مستقل از سطح سدیم تغییر پیدا می‌کند چراکه کلرید نقش بافر را ایفا می‌کند. کلرید با حرکت به داخل و خارج سلول ها به خنثی بودن الکتریکی در سطح سلولی کمک می‌کند. آزمایش کلرید خون جهت تعیین غلظت‌های غیرطبیعی کلرید انجام می‌شود.

بی‌کربنات (توتال CO2)

بی‌کربنات نوعی الکترولیتی است که یون منفی دارد و جهت حفظ تعادل اسید باز (ph) توسط بدن استفاده می‌شود. از دیگر وظایف بی‌کربنات می‌توان به فعالیت با الکترولیت‌های دیگر جهت حفظ خنثی بودن الکتریکی در سطح سلولی اشاره نمود. این آزمایش میزان کل دی اکسید کربن (CO2توتال) در خون که معمولا به‌صورت بی‌کربنات (HCO3-) است را اندازه می‌گیرد. دی اکسید کربن عمدتا محصول جانبی فرایندهای متابولیکی مختلف است.

چه زمانی تست تکرار می‌شود؟


درصورتی که فردی دچار اختلال در تعادل یک الکترولیت، به‌عنوان مثال سدیم و یا پتاسیم باشد پزشک ممکن است دستور تکرار آزمایش همان الکترولیت را بدهد و عدم تعادل الکترولیت را تا زمان درمان و رفع کامل مشکل کنترل نماید. اگر فردی دچار اختلال در تعادل اسید باز باشد پزشک ممکن است به منظور اندازه گیری سطوح دی اکسید کربن، اسید باز و اکسیژن، آزمایش گازهای خونی شریانی را تجویز کند. این کار به ارزیابی شدت اختلال تعادل الکترولیت‌ها و واکنش آن‌ها به درمان انجام می‌شود.

چه موقع دستور داده می‌شود؟


آزمایش سطح الکترولیت‌های بدن ممکن است جهت ارزیابی شرایطی نظیر کم آبی بدن، بیماری‌های کلیوی، بیماری ریوی و یا مشکلات قلبی که موجب عدم تعادل الکترولیتی می‌شوند انجام شوند. تکرار آزمایشات به کنترل درمان شرایطی که باعث عدم تعادل الکترولیت می‌شوند صورت می‌گیرد. در صورتی که فردی به نشانه و علائمی که در این قسمت معرفی می‌کنیم دچار باشد، پانل الکترولیت ممکن است به عنوان بخشی از تست‌های غربالگری معمولی یا کمک تشخیصی انجام شوند:

  •  تجمع مایع (ادم)
  •  حالت تهوع یا استفراق
  •  ضعف
  •  گیجی
  •  ضربان قلب نامنظم (آریتمی)

درصورتی که فردی به بیماری مزمن یا حاد مبتلا باشد و یا به دلیل ابتلا به بیماری یا شرایطی در فواصل منظم مجبور به مصرف داروهایی شده که باعث اختلال در تعادل الکترولیت بدن شود، آزمایش سطح الکترولیت‌های بدن اغلب به‌عنوان بخشی از ارزیابی‌ها انجام می‌شود. آزمایش الکترولیت‌های خون معمولا در فواصل زمانی منظم جهت کنترل درمان شرایط خاص ازجمله فشارخون بالا (هایپرتنشن)، نارسایی قلبی، بیماری‌های ریوی، کبد و کلیه انجام می‌شوند.

نتایج


سدیم

کاهش سطح سدیم در خون (هیپوناترمی) ممکن است ناشی از:

  •  از دست دادن مقدار زیاد سدیم در بدن به دلیل ابتلا به بیماری‌هایی از قبیل اسهال، استفراق، تعریق زیاد، مصرف دیورتیک (مدر)، بیماری کلیه و کاهش سطح هورمون‌های کورتیزول، آلدوسترون و هورمون‌های جنسی (آدیسون)
  •  نوشیدن آب زیاد در طول ورزش
  •  تجمع مقدار زیادی مایعات در بدن که ناشی از نارسایی قلبی، سیروز، بیماری‌های کلیوی که موجب دفع پروتئین (سندروم نفروتیک) یا سوء تغذیه است. در شماری از بیماری‌ها، خصوصا بیماری‌های مرتبط با مغز و ریه، بسیاری از انواع سرطان‌ها و مصرف برخی از داروها بدن مجبور به تولید میزان زیاد هورمون های ضد دیورتیک شده و این امر منجربه احتباس مقدار زیادی آب در بدن می‌شود. افزایش سطح سدیم خون (هیپرناترمی) معمولا ناشی از دفع آب زیاد بدن (دهیدراسیون) و عدم نوشیدن آب کافی است. در موارد نادر چنین شرایطی ممکن است ناشی از افزایش مصرف نمک بدون نوشیدن آب کافی، سندروم کوشینگ و یا بیماری ناشی از کمبود هورمون آنتی دیورتیک موسوم به دیابت بی‌مزه است.

پتاسیم

افزایش سطح کلرید خون (به نام هیپرکلرومیا) معمولا نشانه کم آبی بدن است اما ممکن است با مشکلات دیگری نظیر سندروم کوشینگ و بیماری کلیه که موجب افزایش سدیم خون می‌شوند همراه باشد. معمولا دفع زیاد اسید باز (اسیدوز متابولیک) یا تنفس تند (موجب آلکالوزیس تنفسی) موجب بروز بیماری هیپرکرومیا می‌شود. کاهش سطح کلرید خون (موسوم به هیپوکلرومیا) با هر اختلالی که موجب کاهش سطح کلرید خون می‌شود رخ می‌دهد. نارسایی احتقانی قلب، استفراق طولانی مدت، ساکشن معده، بیماری آدیسون، آمفیزم یا سایر بیماری‌های مزمن ریوی (موجب اسیدوز تنفسی) و دفع اسید بدن ( موسوم به آلکالوز متابولیک) ممکن است موجب کاهش کلرید خون شود.

هیپرکالمی

افزایش سطح پتاسیم ممکن است در شرایطی که در این قسمت معرفی می‌کنیم مشاهده شود:

  •  بیماری‌های کلیوی
  •  بیماری آدیسون
  •  آسیب بافتی
  •  عفونت
  •  دیابت
  •  کم‌ابی بدن
  •  مصرف پتاسیم زیاد (به‌عنوان مثال میوه‌ها معمولا سرشار از پتاسیم هستند. بنابراین مصرف زیاد میوه و آب میوه می توان سطح پتاسیم خون را افزایش دهد.)
  •  در بیماران مبتلا به مایعات داخل وریدی، پتاسیم زیاد در مایعات داخل وریدی
  •  برخی داروها نظیر داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی، مهارکننده‌های ACE، مسدودکننده‌های بتا (ازجمله پروپانولول و آتنولول)، مهارکننده‌های آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ازجمله کاپتوپریل، آنالاپریل و لیزینوپریل) و دیورتیک‌های نگهدارنده پتاسیم (نظیر تریامترین، آمیلورید و اسپیرونولاکتون) ممکن است موجب افزایش سطح پتاسیم خون شوند.

هیپوکالمی

بیماری‌هایی که در این قسمت معرفی می کنیم ممکن است موجب کاهش سطح پتاسیم خون شوند:

  •  اسهال و استفراغ
  •  سندروم کان (هیپرآلدوسترونیسم)
  •  عوارض اوردوز یا مصرف بیش از حد استامینوفن
  •  در افراد دیابتی خصوصا افرادی که قادر به کنترل دیابت نیستند بعد از مصرف انسولین سطح پتاسیم ممکن است کاهش یابد.
  •  کمبود پتاسیم معمولا ناشی از مصرف قرص‌های آب (نگهدارنده پتاسیم) می‌باشند. افرادی که از چنین قرص‌هایی مصرف می‌نمایند باید سطح پتاسیم بدن آن‌ها توسط متخصصین بهداشت به‌طور منظم چک شود.

بی کربنات (دی‌اکسید کربن توتال)

هنگامی که سطوح بی‌کربنات کمتر و یا بیشتر از سطح نرمال می‌شود نشان دهنده اختلال بدن در حفظ تعادل اسید باز است. این شرایط ممکن است ناشی از عدم دفع دی‌اکسید کربن از طریق ریه‌ها و کلیه‌ها و یا اختلال در تعادل الکترولیت‌ها به‌ویژه پتاسیم است. هر دو شرایط فوق ممکن است ناشی از طیف وسیعی از شرایط و بیماری‌ها باشد:

علل کاهش بی‌کربنات

در این قسمت به معرفی برخی از علل کاهش سطح بی‌کربنات می‌پردازیم:

  •  بیماری آدیسون
  •  اسهال مزمن
  •  کتواسیدوز دیابتی
  •  اسیدوز متابولیک
  •  آلکالوزیس تنفسی که ممکن است ناشی از تنفس سریع باشد.
  •  شوکه شدن
  •  بیماری کلیه
  •  مسمومیت با اتیلن گلیکول یا متانول
  •  توردوز یا مصرف بیش از حد سالیسیلات (آسپرین)

علل افزایش بی کربنات

مودری که موجب افزایش سطح بی‌کربنات می‌شوند عبارتند از:

  •  اسهال یا استفراق شدید و طولانی مدت
  •  بیماری ریه ازجمله بیماری مزمن انسداد ریوی موسوم به COPD
  •  سندروم کوشینگ
  •  سندروم کان
  •  آلکالوزیس متابولیک

نمونه‌ها چگونه برای آزمایش جمع آوری می‌شوند؟


نمونه خون معمولا با تزریق سوزن به ورید بازو تهیه می‌شود.

آیا برای تضمین کیفیت نمونه نیاز به مقدمات است؟


خیر نیاز به هیچ مقدمات قبل از آزمایش الکترولیت‌های خون نیست.

آنیون گپ چیست؟


آنیون گپ با علامت اختصاری AG یا AGAP مقدار محاسبه شده است که با استفاده از نتایج پانل الکترولیت تهیه می‌شود. آنیون گپ به منظور تمایز بین اسیدوزیس متابولیک آنیون گپ و غیر آنیون گپ انجام می‌شود. منظور از اسیدوزیس تجمع بیش از حد اسید در بدن است. این شرایط می‌تواند عملکرد بسیاری از سلول‌های بدن را مختل کند. بنابراین در هنگام تشخیص باید در اسرع وقت رسیدگی و درمان شود. آنیون گپ بیشتر در بیمارستان ها و مراکز اورژانس جهت کمک به تشخیص و کنترل صحیح بیماران صورت می‌گیرد. درصورت شناسایی آنیون گپ اسیدوزیس متابولیک، آنیون گپ ممکن است جهت کمک به تاثیرپذیری درمان و شرایط نهفته انجام شود.

غذاهای حاوی الکترولیت‌ها کدامند؟


غذاهای حاوی الکترولیت‌هاهمانطور که قبلا اشاره کردیم خوراکی‌هایی که سرشار از پتاسیم، سدیم، منیزیم و کلسیم هستند حاوی الکترولیت‌ها می‌باشند. خوراکی‌های حاوی سدیم شامل انواع مغزها، کره، گوشت نمکی و نمک طعام هستند. منابع پتاسیم عبارتند از: موز، سیب زمینی پخته با پوست، آلو بخارا، آلوچه، پرتقال، اب پرنقال و اسفناج پخته است. خوراکی های حاوی منیزیم شامل غلات سوبوس دار، گندم خرد شده، برنج قهوه ای، شیر، موز، اسفناج و لوبیا هستند. خوراکی‌های نظیر پنیر، شیر، ماست، ساردین‌ها، صدف‌ها و فندق سرشاز از کلسیم هستند. به‌طور کل باید خاطر نشان کرد که میوه‌ها و سبزیجات سرشار از الکترولیت‌ها هستند.