آزمایش تشخیص کم خونی فقر آهن:سرم آهن، هموگلوبین، فریتین و تفسیر آن

کم‌خونی فقرآهن که از رایج‌ترین نوع کم‌خونی است بیماری است که در آن خون فاقد گلبول‌های قرمز و سالم می‌شود. گلبول‌های قرمز خون حامل اکسیژن به بافت‌های بدن هستند. بیماری فقر آهن همانطور که از نامش پیداست به کمبود آهن در بدن اشاره دارد. کمبود آهن موجب می‌شود بدن نتواند به اندازه کافی ماده‌ای به نام همگلوبین را در گلبول قرمز تولید کند. هموگلوبین پروتئینی است که در گلبول قرمز موجود است و نقش حمل و نقل اکسیژن به بافت‌ها را برعهده دارد. از علائم کمبود آهن می‌توان به خستگی مفرط و کوتاهی نفس اشاره کرد. معمولا کم‌خونی فقرآهن را با مصرف مکمل‌های آهن می توان جبران کرد. گاهی برای تشخیص علت این عارضه و به ویژه درصورتی که پزشک به خونریزی درونی مشکوک باشد به آزمایشات و درمان‌های بیشتر نیاز است.

آهن از مواد مغذی ضروری است که نقش عمده‌ای در سلامت دارد. مقدار کم این ماده نقش مهمی در تشکیل گلبول های قرمز خون دارد. در حقیقت آهن بخش عمده هموگلوبین است. هموگلوبین پروتئین موجود در گلبول‌های قرمز خون است که حامل اکسیژن به ریه‌ها است و خون را به سایر نقاط بدن منتقل می‌کند. میزان آهن بدن از طریق آزمایشات مختلف آهن خون ازجمله آزمایش اندازه‌ و رنگ گلبول‌های قرمز خون، هماتوکریت، هموگلوبین و فریتین ارزیابی می‌شود. آزمایش‌های خون جهت اندازه‌گیری مواد مختلف در خون صورت می‌گیرند. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد با استفاده از امکانات مدرن خود آزمایش مربوط به تشخیص کمبود آهن مانند آزمایش رنگ و سایز هموگلوبین قرمز خون، هماتوکریت، هموگلوبین و فریتین را به بیماران ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایش‌های تشخیصی کمبود آهن می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749  تماس بگیرید.


علل کمبود ذخیره آهن در بدن


کمبود ذخیره آهن زمانی رخ می‌دهد که بدن آهن کافی برای تولید هموگلوبین ندارد. هموگلوبین بخشی از گلبول‌های قرمز خون است که نه تنها موجب سرخی رنگ خون می‌شود بلکه گلبول های قرمز حاوی اکسیژن را در سراسر بدن به جریان می‌اندازد. افرادی که به اندازه کافی آهن مصرف نمی‌کنند و یا دچار فقر آهن هستند بدن آن‌ها قادر به تولید هموگلوبین نخواهد بود و در نتیجه به بیماری کمبود ذخیره آهن مبتلا خواهند شد. علل کمبود ذخیره آهن در بدن عبارتند از:

کم خونی

خون موجود در گلبول‌های قرمز حاوی آهن هستند. با از دست دادن خون طبیعتا بدن دچار فقر آهن می شود. خانم‌هایی که خونریزی عادت ماهیانه آن ها شدید است به دلیل دفع میزان زیاد خون در دوران قاعدگی بیشتر درمعرض ابتلا به کمبود آهن هستند. بیماری‌هایی نظیر زخم معده، فتق هیاتال، پولیپ روده بزرگ و سرطان کولورکتال که منجربه خونریزی مزمن و آهسته در بدن میشوند می توانند موجب فقر آهن شوند.

خونریزی مداوم دستگاه گوارش که ناشی از مصرف منظم داروهایی مسکن نظیر آسپرین می‌باشد یکی دیگر از دلایل کمبود آهن است.

رژیم غذایی فاقد آهن

بدن معمولا از طریق غذا آهن را جذب می‌کند. درصورتی که غذاهای مصرفی حاوی آهن کافی نباشند بدن به مرور زمان دچار کمبود ذخیره آهن می‌شود. غذاهای سرشار از آهن عبارتند از: گوشت، تخم‌مرغ، سبزیجات برگ‌دار سبز، غذاهای سرشار از ویتامین ها و غذاهای حاوی آهن نقش عمده‌ای در رشد و توسعه کودکان دارد.

عدم توانایی بدن به جذب آهن

آهن موجود در غذا در خون موجود در روده کوچک جذب می‌شود. اختلالات روده‌ای نظیر بیماری سلیاک که توانایی روده در جذب موادمغذی ناشی از هضم غذا را تحت تاثیر قرار می‌دهد می تواند منجربه کمبود آهن شود. مواردی نظیر بای پس بخشی از روده و همچنین جراحی ممکن است در توانایی جذب آهن و سایر مواد مغذی اختلال ایجاد نماید.

بارداری

عدم مصرف مکمل های آهن در بارداری طبیعتا منجربه بیماری فقرآهن خواهد شد. چراکه در طول بارداری ذخایر آهن بدن زنان جهت افزایش حجم خون و همچنین به عنوان منبع هموگلوبین برای رشد جنین مصرف می‌شود.

علائم این بیماری


کم‌خونی فقر آهن در ابتدا علائم خفیفی دارد به‌طوری که معمولا خیلی محسوس نیست. اما به تدریج با کمبود ذخایر آهن و تشدید عارضه فقر آهن علائم و نشانه‌های این ناهنجاری حاد می‌شوند. علائم و نشانه‌های کم‌خونی فقر آهن شامل:

  •  خستگی مفرط
  •  ضعف
  •  رنگ پریدگی
  •  درد در قسه سینه، افزایش ضربان قلب و کوتاهی نفس
  •  سردرد، سرگیجه و سبکی سر
  •  سردی دست و پاها
  •  تورم و درد در ناحیه زبان
  •  نازکی و شکندگی ناخن‌ها
  •  گرایش غیرطبیعی به مواد غیرمغذی ازجمله یخ، خاک یا نشاسته
  •  کم اشتهایی خصوصا در نوزادان و کودکان مبتلا به کمبود آهن

چه موقع باید به پزشک مراجعه کرد؟


در صورتی که شما و یا فرزندتان دارای علائم و نشانه های کمبود آهن هستید حتما به پزشک مراجعه نمایید. بیماری فقر آهن چیزی نیست که هر فردی بتواند به راحتی تشخیص و یا درمان کند. بنابراین در چنین شرایطی به جای مصرف مکمل‌های آهن بهتر است جهت تشخیص و درمان به پزشک مراجعه کنید. لازم به ذکر ست که مصرف بیش از حد آهن نیز ممکن است خطرناک باشد چراکه ذخیره بیش از حد آهن می‌تواند به کبد آسیب رسانده و منجربه عوارض دیگری شود.

عوامل خطرزا


افرادی که در این قسمت معرفی می‌کنیم بیشتر در خطر ابتلا به فقر آهن هستند:

  •  زنان: این افراد به دلیل از دست دادن خون در طول دوران قاعدگی بیشتر مستعد بیماری کم خونی و کمبود آهن هستند.
  •  نوزادان و کودکان: نوزادانی که هنگام تولد دارای کمبود وزن هستند، یا زودتر از موعد بدنیا آمده‌اند و یا نوزادانی که آهن کافی از شیر مادر و یا شیر خشک دریافت نمی‌کنند درمعرض خطر کم‌خونی هستند. کودکان در طول رشد به آهن کافی نیاز دارند. اگر کودکی غذاهای سالم و متنوع مصرف نکند مسلما به کمبود آهن دچار خواهد شد.
  •  گیاهخواران: افرادی که گوشت مصرف نمی‌کنند اگر غذاهای گیاهی سرشار از آهن مصرف نکنند طبیعتا دچار کم‌خونی فقر آهن خواهند شد.
  •  اهداکنندگان مکرر خون: از آن جایی که اهدای خون می‌تواند ذخیر آهن خون را کاهش دهد، افرادی که به‌طور مکرر خون اهدا می کنند بیشتر در خطر ابتلا به کمبود آهن هستند. هموگلوبین پایین ناشی از اهدای خون عارضه‌ی موقتی است که معمولا با مصرف غذاهای سرشار از آهن برطرف می‌گردد. اگر فردی به دلیل پایین بودن میزان هموگلوبین اجازه اهدای خون ندارد بهتر است جهت اطمینان از کمبود آهن به پزشک مراجعه نماید.

عوارض


کمبود آهن خفیف معمولا عورضی به همراه ندارد اما اگر بدون درمان رها گردد طبیعتا می‌تواند منجربه کمبود آهن شدید و درنهایت مشکلات سلامتی شود. عوارض ناشی از کم خونی فقر آهن شامل:

  •  مشکلات قلبی: فقر آهن ممکن است موجب نامنظمی و یا تسریع ضربان قلب شود. در چنین شرایطی قلب برای جبران کمبود اکسیژن خون مجبور به پمپاژ بیشتر خون می‌شود. این امر می تواند موجب نارسایی و یا مشکلات قلبی شود.
  •  مشکلات دوران بارداری: در زنان باردار کمبود آهن شدید اغلب منجربه زایمان نوزادان نارس و یا کم وزن می‌شود. این مشکل با مصرف مکمل‌های آهن که بخشی از مراقبت‌های قبل از زایمان است قابل پیشگیری است.
  •  مشکلات رشد: کمبود شدید آهن در نوزادان و کودکان علاوه‌بر این که موجب اختلال در رشد یا به عبارتی تاخیر در رشد آن‌ها می‌شود موجب افزایش حساسیت به عفونت نیز می‌گردد.

آزمایش‌های تشخیصی آهن


با انجام چند آزمایش آهن مختلف می‌توان مقدار آهن خون، حجم خون جهت انتقال آهن و میزان ذخیره آهن در بافت‌ها را مورد ارزیابی قرار داد. آزمایشاتی که به تشخیص علل کم خونی کمک می‌کنند عبارتند از:

  • سرم آهن: سرم آهن جهت تعیین میزان آهن در خون انجام می‌شود.
  •  آزمایش کل ظرفیت اتصال به آهن یا TIBC: در این آزمایش بیشترین مقدار آهن که می‌تواند به پروتئین‌های سرم به‌ویژه ترانسفرین متصل شود اندازه گرفته می‌شود. آزمایش TIBC درحقیقت نوعی آزمایش غیرمستقیم ترانسفرین است. بدن ترانسفرین را در صورت نیاز به آهن تولید می‌کند. هنگامی که ذخیره آهن کاهش می‌یابد میزان ترانسفرین افزایش می‌یابد و بالعکس. در افراد سالم تقریبا یک سوم از نقاط اتصال روی ترانسفرین‌ها جهت انتقال آهن بکار می‌رود.
  •  ظرفیت اتصال آهن غیراشباع یا UIBC: در آزمایش UIBC ظرفیت ذخیره ترانسفرین یا به عباراتی قسمتی از ترانسفرین که اشباع نشده اندازه گرفته می‌شود. آزمایش UIBC سطح ترانسفرین را منعکس می‌کند.
  •  ترانسفرین اشباع: ترانسفرین اشباع محاسبه‌ای است که با آزمایش آهن خون، TIBC یا UIBC انجام می‌شود. در این آزمایش درصد ترانسفرینی که با آهن اشباع شده تشخیص داده می‌شود.
  •  سرم فریتین: سرم فریتین میزان آهن ذخیره شده در بدن را نشان می‌دهد. فریتین مهمترین پروتئین ذخیره کننده آهن در بدن می‌باشد.

این آزمایشات برخی مواقع با هم انجام می‌شوند. نتایج هر یک از آزمایشات در تشخیص علل فقرآهن یا افزایش جذب آهن به پزشک کمک فراوانی می‌کند. جهت تشخیص مشکلات مرتبط با وضعیت آهن می‌توان آزمایشات دیگری را هم انجام داد:

  •  هموگلوبین و هماتوکریت: آزمایشات هموگلوبین و هماتوکریت به‌عنوان بخشی از آزمایش شمارش کامل خون موسوم به CBC انجام می‌شود. میزان کم هر یک از موارد فوق حاکی از کم‌خونی است. کمبود آهن یکی از شایع‌ترین علل بیماری کم‌خونی است.
  •  متوسط حجم گلبولی موسوم به MCV و همچنین متوسط میزان هموگلوبین در گلبول‌های قرمز موسوم به MCH: در آزمایش شمارش کامل خون اندازه گرفته می‌شود. در بیماری کمبود آهن، به دلیل کمبود هموگلوبین موجب می‌شود گلبول‌های قرمز کوچک‌تر و کم رنگ‌تر از حالت طبیعی باشند. در چنین شرایطی میزان متوسط حجم گلبولی و همچنین میزان هموگلوبین در گبول قرمز پایین است.
  •  شمارش رتیکولوسیت: در آزمایش شمارش رتیکولوسیت تعداد رتیکولوسیت یا به عبارتی گلبول‌های قرمز نارس در کم خونی فقر آهن کاهش می‌یابد. خوشبختانه با درمان کمبود آهن این میزان افزایش می‌یابد.
  •  گیرنده محلول در سرم ترانسفرین (STfR : (STfR جهت تشخیص کم خونی فقر آهن و همچنین تمایز آن از کم‌خونی ناشی از بیماری مزمن یا التهاب انجام می‌شود.
  •  پروتوپورفرین روی (ZPP): پروتوپورفرین روی یک پیش ساز هموگلوبین است که حاوی آهن است. درصورت کمبود آهن، فلز دیگری به نام روی به پروتوپورفرین متصل می‌شود. در حالت کمبود آهن، میزان پروتوپورفرین روی در گلبول‌های قرمز خون افزایش می‌یابد. این آزمایش گاهی به‌عنوان تست غربالگری در کودکان انجام می‌شود. به دلیل این‌که این آزمایش مختص تشخیص کمبود آهن نیست وجود مقادیر بالا باید از طریق آزمایشات دیگر تایید شوند.
  •  آزمایش ژن HFE: هموکروماتوز نوعی اختلال ژنتیکی است که در بین برخی افراد مشاهده می‌شود. این عارضه موجب جذب زیاد آهن توسط بدن می‌شود. هموکروماتوز ناشی از اختلال موروثی در یک ژن به نام HFE می‌باشد که بر میزان آهن جذب شده در روده تاثیر می‌گذارد. افرادی که دو نسخه از این ژن غیرطبیعی را دارند آهن را به مقدار زیاد جذب می کنند و آهن مازاد در بسیاری از اندام‌های دیگر آن‌ها دفع می‌گردد. این امر می‌تواند موجب آسیب و در نهایت نارسایی اندام شود. از طریق آزمایش ژن HFE می‌توان جهش‌ ژن در بیمار را تشخیص داد. شایع‌ترین جهش ها C282Yمی باشد.

تفسیر جواب آزمایش خون آهن چگونه است؟


خلاصه‌ای از تغییرات وضعیت آهن در آزمایش آهن خون بیماری‌های مختلف در جداول زیر به اختصار شرح داده شده است

بیماری

آهن

ترانسفرین/
TIBC

UIBC

درصد ترانسفرین اشباع

فریتین

فقر آهن

کم

زیاد زیاد کم کم

هموکروماتوز

زیاد

کم

کم

زیاد

زیاد

بیماری مزمن کم کم کم/ نرمال

کم

نرمال/ زیاد


کم خونی همولیتیک

زیاد

نرمال / کم

کم / نرمال زیاد

زیاد

کم خونی سیدروبلاستیک

نرمال / زیاد نرمال / کم کم / نرمال زیاد زیاد
مسمومیت آهن زیاد نرمال کم

زیاد

نرمال

خفیف‌ترین مرحله کمبود آهن به کاهش تدریجی ذخایر آهن اشاره دارد. این بدین معناست که در چنین شرایطی مقدار ذخایر آهن در بدن به درستی عمل می‌کنند اما بدون داشتن جایگزین مناسب به‌صورت کامل استفاده می‌شوند. در این مرحله سطح سرم آهن ممکن است طبیعی اما سطح فریتین پایین باشد. با ادامه روند کمبود آهن تمام ذخایر آهن بدن استفاده می‌شود. در این حالت بدن برای جبران کمبود آهن مجبور می‌شود به منظور انتقال آهن ترانسفرین بیشتر تولید کند. سطح سرم آهن همچنان کاهش می یابد و میزان ترانسفرین و TIBC افزایش می‌یابد. با پیشرفت این مرحله، گلبول‌های قرمز به میزان کم و اندازه کوچک‌تر تولید شده و در نهایت بیماری کم‌خونی فقر آهن بروز می‌کند. هنگامی که سطح آهن بالا است میزان فریتین و TIBC نرمال است. اگر بیمار سابقه جذب آهن بالا را داشته باشد بیشتر درمعرض خطر مسمومیت آهن خواهد بود. مسمومیت آهن زمانی رخ می‌دهد که مقدار زیاد آهن یکباره و یا با مرور زمان جذب می‌گردد. با وجود این که چنین حالتی بسیار نادر است اما در کودکانی که مکمل‌های آهن پدر و مادر را جذب می‌کنند بیشتر رخ می‌دهد. مسمومیت آهن در برخی موارد منجر به مرگ می‌گردد. هموکروماتوز موروثی شایع‌ترین نوع هموکروماتوز است که عمدتا در اثر جهش در ژن HFE اتفاق می‌افتد. بسیاری از افراد مبتلا به هموکروماتوز ممکن است تا آخر عمر هیچ علائمی از بیماری نداشته باشند اما در برخی دیگر ممکن است در دهه ۳۰ و ۴۰ سالگی علائمی نظیر درد مفاصل، در شکم و ضعف خود را نشان دهند. جذب زیاد آهن ممکن است در افراد مبتلا به هموسیدروزیس یا افرادی که انتقال‌های چندگانه نظیر کم خونی داسی شکل، تالاسمی و سایر انواع کم‌خونی دارند رخ دهد. آهن هر واحد خون انتقال یافته در بدن ذخیره و درنهایت منجر به تجمع در بافت می‌گردد. بیماری هموسیدروزیس در برخی افراد الکی مبتلا به بیماری مزمن کبد مشاهده می‌شود.

درمان کم‌خونی فقر آهن


پزشک ممکن است جهت درمان کم‌خونی فقر آهن مصرف مکمل آهن را به بیمار توصیه کند. درمان علل نهفته بیماری فقر آهن الزامی است.

مکمل‌های آهن

گاهی پزشکان جهت جبران کمبود آهن ممکن است قرص‌های آهن بدون نسخه را به بیماران توصیه کنند. میزان مصرف باید توسط پزشک شرح داده شود. مکمل‌های آهن کودکان و نوزادان به‌شکل مایع موجود هستند. رعایت برخی دستورالعمل‌ها تاثیر چشمگیری در جذب آهن موجود در مکمل‌ها دارند:

  •  مصرف قرص آهن با معده خالی: در صورت امکان توصیه می‌شود قرص‌های آهن را با شکم خالی میل نمایید. البته به دلیل این‌که قرص‌های آهن ممکن است معده را تحریک کنند برخی ترجیح می‌دهند درکنار غذا مصرف کنند.
  •  عدم مصرف قرص‌های آهن با آنتی اسید: داروهایی که بلافاصله علائم ناشی از ترش کردن یا سوزش معده را تسکین می‌دهند می‌توانند در جذب آهن ایجاد اختلال نمایند. توصیه می‌شود قرص های آهن را ۲ ساعت قبل یا ۴ ساعت بعد از آنتی اسید مصرف کنید.
  •  مصرف قرص آهن با ویتامین سی: ویتامین سی به جذب آهن کمک می‌کند. پزشک ممکن است توصیه کند که قرص آهن را همراه با ۱ لیوان آب پرتقال یا مکمل ویتامین سی مصرف نمایید.

از آن جایی که مکمل‌های آهن معمولا موجب یبوست می‌شوند پزشکان ممکن است جهت پیشگیری از چنین عارضه ای داروهای ملین به بیمار تجویز نمایند. یکی از عوارض جانبی و بدون خطر مصرف مکمل‌های آهن تغییر رنگ و تیره شن مدفوع است. بیماری فقر آهن در طول یک شب درمان نمی‌شود. معمولا جهت جبران کمبود آهن بیمار باید ماه‌ها و شاید بیشتر مکمل آهن مصرف نماید. معمولا ۱ هفته و یا کمی بیشتر بعد از درمان بیمار احساس بهتری دارد. از پزشک خود درخصوص زمان چکاپ مجدد خون جهت اندازه‌گیری میزان آهن سوال کنید. برای اطمینان از مقدار کافی ذخایر آهن شاید بیمار مجبور باشد به مدت ۱ سال یا بیشتر مکمل آهن مصرف نماید.

درمان علل نهفته کمبود آهن

درصورتی که مصرف مکمل‌های آهن تاثیری در افزایش سطح آهن خون نداشت کم‌خونی به احتمال زیاد ناشی از خونریزی داخلی یا اختلال در جذب آهن است. در چنین شریطی پزشک باید به بررسی علل نهفته و درمان بپردازد. درمان کم خونی فقر آهن بسته به نوع علت شامل:

  •  داروهای خوراکی ضد بارداری جهت سبک‌تر شدن خونریزی دوران قاعدگی
  •  آنتی بیوتیک و داروهای دیگر جهت درمان زخم معده
  •  جراحی جهت درمان پولیپ خونریزی، تومور یا فیبرویید

اگر کمبود آهن شدید باشد ممکن است آهن به صورت داخل وریدی تزریق شود و یا جهت جایگزین سریع آهن و هموگلوبین به انتقال خون نیاز باشد.

پیشگیری


با مصرف غذاهای سرشار از آهن می‌توان از ناهنجاری فقر آهن پیشگیری کرد.

انتخاب غذاهای سرشار از آهن

غذاهای غنی از آهن شامل:

  •  گوشت قرمز، گوشت مرغ و خوک
  •  غذاهای دریایی
  •  لوبیا
  •  سبزیجات برگ سبز از جمله اسفناج
  •  میوه‌های خشک نظیر کشمش و زردآلو
  •  غلات غنی از آهن، نان و پاستا
  •  نخود فرنگی

ناگفته نماند که بدن آهن را بیشتر از طریق گوشت جذب می‌کند تا منابع دیگر. بنابراین افرادی که گوشت مصرف نمی‌کنند باید با جایگزین کردن غذاهای گیاهی سرشار از آهن همانند افرادی که گوشت صرف می‌کنند میزان آهن مورد نیاز بدن خود را جذب کنند.

انتخاب غذاهای حاوی ویتامین سی برای کمک به جذب آهن

نوشیدن آب مرکبات یا مصرف غذاهای سرشاز از ویتامین سی همراه با مصرف غذاهای غنی از آهن به جذب آهن کمک شایانی می‌کند. ویتامین سی موجود در آب مرکبات نظیر آب پرتقال به فرایند جذب آهن بدن کمک می‌کند. خوراکی‌های حاوی ویتامین سی عبارتند از:

  •  کلم بروکلی
  •  گریپ فروت
  •  کیوی
  •  سبزیجات برگ سبز
  •  خربزه یا طالبی
  •  پرتقال
  •  فلفل
  •  توت فرنی
  •  نارنگی
  •  گوجه فرنگی

پیشگیری کم‌خونی فقرآهن در نوزادان

تغذیه نوزاد با شیر مادر یا شیر خشک‌های حاوی آهن به مدت ۱ سال از کم خونی فقر آهن پیشگیری می‌کند. شیر گاو منبع خوبی برای آهن نوزادان نیست به همین دلیل به کودکان زیر ۱ سال توصیه نمی‌شود. بهتر است بعد از سن ۶ ماهگی، ۲ بار در روز کودک را با حبوبات غنی از آهن و گوشت های پوره شده تغذیه کرد. بعد از ۱ سالگی نباید کودک بیشتر از ۵۹۱ میلی لیتر شیر در روز بنوشد چراکه شیر زیاد اغلب جای غذاهای دیگر ازجمله غذاهای حاوی آهن را می‌گیرد.

نحوه جمع آوری نمونه خون جهت آزمایش


نمونه خون توسط سوزن از رگ بازوی بیمار گرفته می‌شود.

آیا جهت تضمین نمونه نیازی به مقدمات آزمایش هست؟


ممکن است طبق تجویز پزشک، ۱۲ ساعت قبل از آزمایش بیمار ناشتا باشد. در چنین شرایطی بیمار فقط مجاز به نوشیدن آب است.