اختلال سندروم دان (تريزومی ۲۱) و تشخیص آن با غربالگری در بارداری


سندروم دان یا داون به مجموعه‌ای از علائم، نشانه‌ها، نقایص مادرزادی و اختلالاتی اتلاق می‌شود که ناشی از تقسیمات سلولی نادرست و تکثیر کرووزم ۲۱ می‌باشد. اشتباه تقسیم سلولی ممکن است قبل و یا بلافاصله بعد از لقاح صورت گیرد. این عارضه اغلب تاثیرات گسترده‌ای بر رشد فیزیکی و ذهنی افراد مبتلا دارد. سندرم داون یکی از رایج‌ترین و معروف‌ترین اختلالات کروموزومی است. این بیماری از شایع‌ترین علت‌های ژنتیکی در ناتوانی یادگیری شناخته شده است. سندروم دان نوعی بیماری مادرزادی است که ناشی از حضور ۱ کروموزوم ۲۱ اضافی در همه یا برخی از سلول‌های بدن فرد مبتلا است.

سندرم دان در کودکان ناشی از تکثیر نادرست یکی از کروموزوم‌ها می‌باشد. این کودکان به جای ۲ نسخه از کروموزوم دارای ۳ یا ۲٫۵ نسخه از کروموزم هستند. تکثیر اضافی موجب اختلال در رشد فیزیکی و ذهنی کودک می‌گردد. متاسفانه درمانی برای بیماری ژنتیکی سندروم داون وجود ندارد اما در دوران بارداری با استفاده از تست‌های غربالگری سه ماهه اول، غربالگری سه ماهه دوم و غربالگری DNA جنین از طریق نمونه خون مادر می‌توان اختلال ژنتیکی سندروم دان جنین را تشخیص داد. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد با استفاده از دقت بالا از طریق آزمایش‌های غربالگری سه ماهه اول، غربالگری سه ماهه دوم و غربالگری یکپارچه و غربالگری DNA جنین، جنین مبتلا به سندروم دان را شناسایی می‌کند. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام تمام آزمایش‌های غربالگری مادران می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


تکثیر اضافی کروموزوم ۲۱


کروموزم‌ها حامل اطلاعات ژنتیکی هستند. بیشتر سلول‌های بدن شامل ۲۲ جفت کروموزوم غیرجنسی و یک جفت کروموزوم جنسی xx در زنان و xy در مردان است که در مجموع ۴۶ کروموزوم را تشکیل می دهند. هنگامی که تخمک‌ حاوی ۲۳ جفت کروموزم در یک زن با یک اسپرم مجزا و حاوی ۲۳ جفت کروموزوم در یک مرد جهت باروری ترکیب می‌شود نتیجه نهایی تشکیل ۴۶ کروموزوم است. تخمک بارور شده هنگام رشد در جنین به طور مکرر تقسیم می‌گردد. در بسیاری از موارد بیماری سندروم دان، بی‌نظمی در تقسیم کروموزوم منجر به تکثیر اضافی کروموزوم ۲۱ در تخمک و یا اسپرم می‌گردد. کروموزم اضافی به بخشی از تخمک بارور شده تبدیل و در تمام سلول جنین تکثیر می‌یابد. این نوع از سندروم داون به سندروم تریزومی ۲۱ معروف است و تقریبا ۹۵% از موارد سندروم داون را شامل می‌شود. در موارد نادر، تکثیر نادرست ممکن است بعد از لقاح و در جنین در حال رشد رخ دهد. با رشد جنین، برخی از سلول‌ها ۴۶ و برخی ۴۷ کروموزومی می‌شوند. همانطور که قبلا اشاره کردیم این نوع بیماری دان به سندروم تریزومی ۲۱ معروف است. در موارد نادر سندرم دان که به تریزومی موزائیک ۲۱ معروف است یک بخش از کروموزوم ۲۱ در حین و یا قبل از لقاح به کرزوموزوم دیگر می‌چسبد. در این حالت با وجود این که جنین دارای ۴۶ کروموزوم است اما یک تکه اضافی از کروموزوم ۲۱ را در سلول‌های خود همراه دارد. تمام افرادی که کروموزوم اضافی ۲۱ را در سلول‌های خود دارند علی‌رغم علت، تمام ویژگی‌های بیماری سندروم دان را دارند.

علائم و عوارض


سندروم داون دارای علائم و ویژگی‌های خاصی است. نوع علائم سندرم دان و شدت آن معمولا در بین افراد متفاوت است. علائم و نشانه‌های فیزیکی بیماری سندروم دان شامل:

  •  سر کوچک با گوش‌های کوچک
  •  چشم‌های بادامی، صورت پهن و بینی کوتاه
  •  دهان کوچک و زبان برآمده
  •  دست و پاهای کوتاه و کوچک، چین‌های کوچک در کف دست
  •  انگشتان کوتاه و استخوان غیرطبیعی در انگشت پنجم
  •  ضعف عضلانی یا به عبارتی هیپوتونی
  •  انعطاف‌پذیری زیاد در مفاصل
  •  شکل بد در بالای ستون فقرات

مشکلات خفیف تا حاد مرتبط با تفکر و یادگیری ( اختلال شناختی) و ناتوانی‌های فکری شامل:

  •  دقت کوتاه
  •  فعالیت بیش از حد
  •  تصمیم‌گیری ضعیف
  •  رفتار مخرب
  •  تاخیر در شروع تکلم و مکالمه
  •  اضطراب
  •  اختلالات خواب

عوارض و پیچیدگی سندرم داون در بین افراد بسیار متغیر است. این علائم ممکن است هنگام تولد، هنگام رشد کودکی، در بزرگسالی مشاهده و یا هرگز دیده نشوند. از آن‌جایی که افراد مبتلا به این عارضه ممکن است نتوانند به وضوح علائم را نشان دهند یا ممکن است به روش غیرقابل پیش بینی شده ابراز کنند بنابراین متخصصین بهداشت و اعضای خانوده باید به علائم و عوارض احتمالی سندروم دان واقف باشند. عوارض جانبی سندروم داون عبارتند از:

  •  بیماری سلیاک
  •  بیماری دندان
  •  دیابت
  •  حساسیت غذایی و یبوست
  •  اختلالات دستگاه گوارش و انسدادها (۵ تا ۱۰ درصد)
  •  اختلالات شنوایی (۷۵ درصد)
  •  نواقص قلبی و بیماری (نزدیک به ۵۰ درصد)
  •  افزایش شیوع عفونت‌های تنفسی و گوش، سرماخوردگی، برونشیت، ورم لوزه و ذات‌الریه
  •  افزایش خطر سرطان خون
  •  پیری زودرس، از دست دادن توانایی شناختی و علائمی شبیه به بیماری آلزایمر در افراد کمتر از ۴۰ سال
  •  اختلالات حمله ( عطسه و ...)
  •  آپنه خواب (۵۰تا ۷۰ درصد)
  •  فشردگی ستون فقرات
  •  بیماری تیروئید (حدودا ۱۵ درصد)
  •  اختلالات دید از جمله آب مروارید (حدود ۶۰ درصد)

آزمایشات


هدف از آزمایش‌ها عبارتند از: تشخیص سندروم دان در طول بارداری، تشخیص در جنین و یا در نوزاد، تشخیص علائم و یا نشانه‌هایی که بعد از تولد نیاز به مداخله پزشکی دارند و کنترل افراد مبتلا به این عارضه در طول زندگی. آزمایشات شامل ارزیابی آزمایشگاهی و غیر آزمایشگاهی است.

تست‌های آزمایشگاهی

آزمایشات غربالگری و تشخیص پزشکی ممکن است در طول ۳ ماه اول و یا دوم بارداری صورت گیرد. آزمایشات غربالگری با تشخیص پزشکی متفاوت هستند. در آزمایشات غربالگری احتمال ابتلای جنین به سندرم داون تشخیص داده می‌شود. طبق توصیه دانشکده زنان و زایمان درآمریکا (ACOG) تمام زنان باردار باید در طول بارداری آزمایش غربالگری را انجام بدهند.

تست‌های غربالگری پیش از تولد

  •  غرباگری سه ماه اول: در غرباگری سه ماه اول و در طول ۳ ماه اول بارداری آزمایش‌هایی نظیر: سونوگرافی NT یا به عبارتی فضای شفاف پشت گردن (تست غیرآزمایشگاهی)، پروتئین پلاسما A، بتای آزاد گونادوتروپین جفتی انسانی موسوم به hCG معمولا بین هفته ۱۰ و ۱۳ بارداری انجام می‌شود.
    غربالگری سه ماه دوم (غربالگری سه بعدی و چهاربعدی): در غربالگری سه ماه دوم آزمایشاتی که جهت تشخیص ناهنجاری‌های جنین در هفته ۱۵ تا ۲۰ بارداری انجام می‌شوند عبارتند از: آلفا فیتو پروتئین، گونادوتروپین جفتی، استریول غیر کونژوگه (uE3)، تست‌های چهارگانه سه ماه دوم بارداری به‌اضافه اینهیبین آ (inhibin A)
    غربالگری سرمی متوالی و منسجم: در غربالگری سرمی متوالی و منسجم، ترکیب آزمایشات غربالگری سه ماه اول و دوم بارداری جهت تشخیص اختلالات ساختمانی نظیر نقص باز لوله عصبی، سندروم دان و تریزومی ۱۸ می‌باشند.
    تست اندازه‌گیری DNA آزاد جنین: در تست اندازه‌گیری DNA آزاد جنین جنین در گردش خون مادر مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد. مادرانی که کودکانشان در معرض خطر ابتلا به بیماری سندروم داون هستند معمولا باید این آزمایش را در هفته ۱۰ بارداری انجام دهند.

تست‌های تشخیصی پیش از تولد

معمولا هنگامی که تست‌های غربالگری غیرطبیعی باشند تست‌های تشخیصی انجام می‌شوند. این آزمایشات شامل نمونه برداری از مایع یا بافت اطراف جنین و ارزیابی آن جهت تشخیص کروموزم اضافی ۲۱ می‌باشد. از عوارض بسیار ناچیز این قبیل آزمایشات می‌توان به عفونت و یا سقط جنین اشاره کرد. نمونه برداری معمولا از طریق کاریوتایپ (تجزیه کروموزوم) و یکی از روش‌هایی که در این قسمت معرفی می‌کنیم انجام می‌شود:

  •  نمونه برداری از پرزهای جفتی (cvs)در هفته ۹ تا ۱۱ بارداری
  •  ارزیابی مایع آمنیوتیک (آمنیوسنتز) در هفته ۱۴ تا ۱۸ بارداری
  •  نمونه برداری از خون بندناف از راه پوست در هفته ۱۸ تا ۲۲ بارداری
  •  میکرو اری کروموزومی، نمونه‌های جمع آوری شده از طریق آزمایش cvs یا آمینوسنتز برای برسی اختلالات در DNA جنین استفاده می‌شوند.

تشخیص بعد از تولد

تشخیص پزشکی بعد از تولد معمولا بر مبنای علائم و خصوصیات فیزیکی کودک انجام می‌شود. البته لازم به ذکر است که این علائم و نشانه‌ها ممکن است در کودکان غیر سندروم دان نیز مشاهده شود. منظور از تشخیص پزشکی بعد از تولد، نمونه‌بردای از خون نوزاد و تجزیه کروموزومی آن می‌باشد.

  •  کاریوتایپ کروموزوم، سلول‌های نمونه خون شروع به رشد کرده و تکثیر اضافی کروموزم ۲۱ مورد بررسی قرار می‌گیرد. از طریق این آزمایش می‌توان به نوع و وجود سندروم دوان پی برد.

شناسایی بیماری‌های ثانویه

تست‌هایی که عوارض ناشی از ابتلا به سندروم داون در جنین را نشان می‌دهند معمولا برای کمک به تشخیص بیماری‌های ثانویه و همچنین کنترل تاثیرپذیری دارو به کار می‌روند. عوارضی نظیر نقص مادرزادی قلب و انسداد دستگاه گوارش ممکن است در بدو تولد مشاهده گردد. مواردی نظیر ناشنوایی، اختلال دید، سرطان خون و تیروئید ممکن است در طول زندگی بروز کنند. از طریق آزمایشات متعدد می‌توان به بیماری‌های مختلف در افراد مبتلا به بیماری سندروم دان پی برد. آزمایشاتی که در چنین شرایطی انجام می‌شوند عبارتند از:

  •  آزمایش کم‌کاری یا پرکاری تیروئید: این آزمایشات جهت تشخیص بیماری تیروئید به ویژه نوع کم کار آن انجام می‌شود. از آن‌جایی که افراد مبتلا به سندروم داون ممکن است در هر سنی به بیماری تیروئید مبتلا شوند، غربالگری بعد از تولد و سپس با فواصل منظم در طول زندگی بیمار باید حتما رعایت شود.
  •  شمارش کامل گلبول‌های خون (cbc : (cbc جهت تشخیص کم خونی، عفونت یا سرطان خون انجام می‌شود.
  •  گلوکز: برای تشخیص دیابت صورت می‌گیرد.
  •  آزمایش پادتن بیماری سلیاک: آزمایش پادتن بیماری سلیاک ممکن است در کودکان ۲ تا ۵ سال مبتلا به سندروم دان که دارای علائم و نشانه بیماری سلیاک هستند توصیه شود.

تست‌های غیرآزمایشگاهی

پیش از تولد

آزمایشات پیش از تولد عبارتند از:

  •  سونوگرافی نوکال ترانس لوسنسی موسوم به NT شاخصی از میزان مایع جمع شده در فضای بین ستون فقرات و پوست پشت گردن جنین است. این آزمایش تشخیصی نیست. در جنین مبتلا به سندروم دان ممکن است این ناحیه ضخیم‌تر از حد طبیعی باشد. این آزمایش باید توسط پزشک متخصص و آموزش دیده انجام شود. سونوگرافی NT ممکن است بخشی از تست غربالگری سه ماه اول بادراری باشد.
  •  سونوگرافی وضوح بالا در سه ماهه دوم بارداری، این روش به کنترل رشد جنین و تشخیص ناهنجاری‌هایی از قبیل بیماری‌های قلبی و دستگاه گوارش کمک شایانی می‌کند.

تولد یا بلافاصله بعد از تولد

  •  اکو کاردیوگرافی و اشعه ایکس قفسه سینه، برای تشخیص عیوب قلبی
  •  سونوگرافی یا ام‌آر‌آی (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی)ـ برای ارزیابی بیماری‌های مادرزادی نظیر مشکلات قلبی و انسداد دستگاه گوارش
  •  ارزیابی شنوایی

درمان سندروم دان


درحال حاضر هیچ راهی برای پیشگیری یا درمان سندروم داون در جنین شناخته نشده است. تست‌های غربالگری و تشخیص پزشکی پیش از تولد معمولا به منظور تشخیص بیماری در جنین انجام می‌شوند. این آزمایشات کمک می‌کنند تا زن باردار و خانواده بتوانند انتخاب درست و آگاهانه داشته باشند. از فوائد تشخیص زودهنگام بیماری می‌توان به همکاری خانواده و پزشک برای کنترل جنین و آماده شدن برای رویارویی با عوارضی که ممکن است بعد از تولد نیاز به مراقبت کوتاه مدت داشته باشد اشاره کرد. درمان‌های پزشکی شامل: جراحی و مصرف دارو می‌باشد. جراحی برای رفع عیوب و مشکلات قلبی و رفع انسداد دستگاه گوارشی و مصرف دارو برای درمان بیماری‌هایی نظیر تیروئید می‌باشند.
نظارت دقیق، توجه سریع به شرایط حاد و مزمن، مداخله زودهنگام برای به حداکثر رساندن توان بالقوه بیمار در افراد مبتلا به سندروم دان بسیار حائز اهمیت است. علائم، نشانه‌ها، عوارض و توانایی‌های افراد مبتلا متفاوت است. تشخیص توانایی، انجام و اتمام کار در اوایل زندگی کودک سندرومی کار غیرممکنی است. تشویق، تحریک، رژیم غذایی مناسب، مشارکت در فعالیت‌های فیزیکی منظم برای تقویت عضلات کودکان مبتلا به سندروم دون از اوایل کودکی از مواردی است که بسیار توصیه شده‌ است. همکاری خانواده با متخصصین بهداشت و یا متخصصین دیگر برای بهبود زندگی، کنترل و طرح‌های درمانی که نیازهای منحصر به فرد این افراد را برآورده می‌کنند بسیار حائز اهمیت است. طرح‌های درمانی ملی، ناحیه‌ای و محلی مختلفی وجود دارد که می‌تواند موجب بهبود مهارت‌های فیزیکی، ارتباطی و شناختی در کودکان مبتلا به سندروم دان شود. بسیاری از افراد مبتلا به سندرم دان در کودکی می‌توانند به مدارس معمولی بروند، در فعالیت‌های ورزشی دلخواه خود شرکت کنند و در بزرگسالی صاحب شغل، خانواده و زندگی تقریبا مستقل شوند. طبق مطالعات، متوسط طول عمر افراد سندرومی در سال‌های اخیر افزایش یافته‌ است. برخی از این افراد تا ۵۰ سالگی و برخی حتی تا ۷۰ سالگی عمر می‌کنند.