تفسیر و نحوه انجام آزمایش اسپرم(سمن) برای تشخیص ناباروری مردان

یک آزمایش کامل تحلیل اسپرم، کیفیت و کمیت مایع آزاد شده در حین انزال را اندازه‌گیری می‌کند. در این آزمایش هم بخش مایع، بنام سمن یا مایع منی و هم سلول‌های متحرک میکروسکوپی بنام اسپرم مورد ارزیابی و بررسی قرار می‌گیرد. این آزمایش اغلب برای ناباروری در مردان به‌ کار برده می‌شود. یک نسخه‌ی کوتاه‌تری از این آزمایش منحصراً برای بررسی وجود اسپرم در مایع منی بیماری استفاده می‌شود که در چند ماه گذشته وازکتومی انجام داده است تا مشخص کند که آیا این عمل موفق بوده است یا خیر. مایع منی یک مایع چسبنده، لزج و سفیدرنگ است که حاوی اسپرم می‌باشد و از طریق چند غده تولید می‌شود. این مایع در هنگام انزال بسیار غلیظ است اما پس از ده الی سی دقیقه رقیق و مایع‌تر خواهد شد. اسپرم‌ها سلول‌های مولد موجود در مایع منی هستند که دارای قسمت سر، بدنه و یک دم هستند که حاوی یک نمونه از هر کروموزوم (همه‌ی ژن‌های مرد) می‌باشند. اسپرم‌ها سلول‌های در حال جنبش هستند که به‌طور عادی در مایع منی به سمت جلو حرکت می‌کنند. این ویژگی باعث می‌شود تا در درون بدن زن به سمت تخمدان بروند و به آن بچسبند و منجر به بارورسازی زن شوند. هر نمونه مایع منی بین یک و نیم تا پنج و نیم میلی‌لیتر (حدوداً یک قاشق چای‌خوری) از مایع می‌باشد که در هر میلی‌لیتر حاوی حداقل بیست میلیون اسپرم و مقادیر متغیری از نوعی قند، ماده بافر، مواد منعقد کننده، مواد روان‌ساز و آنزیم‌هایی است که کارشان بیشتر محافظت از اسپرم و کمک به فرآیند بارورسازی می‌باشد.

اولین آزمایش برای بررسی احتمال ناباروری در مردان آزمایش آنالیز اسپرم است که در آن کیفیت مایع منی از لحاظ حجم، غلظت، تعداد اسپرم، نرمال بودن و حرکت اسپرم‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد آزمایش آنالیز اسپرم مربوط به ناباروری مردان و آزمایش خون برای بررسی میزان هورمون‌های تستسترون، هورمون جسم زرد، PRL، SHBG و هورمون تحریک‌کننده فولیکول (FSH) را بالاترین دقت ممکن ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایش‌های تشخیصی ناباروری مردان مانند آزمایش اسپرم می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


چه مواردی در آزمایش اسپرم بررسی می‌شود؟


در یک آزمایش اسپرماتوگرام، موارد زیر اندازه‌گیری می‌شوند:

  •  حجم مایع منی
  •  ویسکوزیته، یکنواختی یا غلظت مایع منی
  •  تعداد اسپرم‌ها، تعداد کل اسپرم‌ها
  •  غلظت (تراکم) اسپرم، تعداد اسپرم‌ها در هر حجم از مایع منی
  •  جنبش اسپرم‌ها، درصد توانایی حرکت و نیز یکنواختی و مستقیم بودن حرکت اسپرم‌ها
  •  تعداد یا درصد اسپرم‌های نرمال و غیرنرمال (معیوب) با توجه به سایز و شکل آن‌ها
  •  غلیظی یا رقیق بودن، سرعت تبدیل مایع منی از ماده‌ای غلظت به مایعی رقیق
  •  فروکتوز، قند موجود در مایع منی که به اسپرم انرژی مورد نیاز را می‌دهد.
  •  PH، میزان اسیدی بودن
  •  تعداد اسپرم‌های نابالغ
  •  تعداد سلول‌ها یا گلبول‌های سفید خون (سلول‌هایی که عفونت در بدن را نشان می‌دهند).

اگر تعداد اسپرم پایین باشد یا اسپرم‌ها حرکتی آهسته یا شکلی غیر نرمال داشته باشند، اگر مایع منی به صورتی غیرعادی باشد، ممکن است به آزمایش‌های دیگری نیاز باشد. این آزمایش‌های بیشتر ممکن است به تشخیص موارد غیرعادی مانند وجود آنتی‌بادی‌هایی اسپرمی، سطوح هورمونی غیرعادی (تستسترون، پرولاکتین، FSH ،LH)، تعداد گلبول‌های سفید خون و آزمایش‌های ژنتیک برای بیماری‌هایی که روی ناباروری تأثیرگذار هستند مانند سندروم کلینفلتر، فیبروسیز کیستیک یا دیگر مشکلات کروموزومی کمک کنند.

نمونه‌گیری برای این آزمایش چگونه انجام می‌شود؟


برای بررسی و آزمایش اسپرم بعد از عمل وازکتومی، یک نمونه‌ی مایع منی در ظرفی تمیز و دهانه باز در آزمایشگاه گرفته می‌شود. برای ارزیابی ناباروری، بیشتر آزمایشگاه‌ها به نمونه‌هایی نیاز دارند که در محل جمع‌آوری‌ شده باشند زیرا مایع منی باید در طی ۶۰ دقیقه بعد از انزال آزمایش شود تا کیفیت نمونه حفظ شود. نمونه مایع منی در محیطی خصوصی با تحریک خود بیمار جمع‌آوری می‌شود. برخی از بیماران، بنا بر دلایل مذهبی و دلایلی دیگر، ممکن است ترجیح دهند که نمونه را در زمان مقاربت، با استفاده از کاندوم، جمع‌آوری کنند. در چنین مواردی، پزشک باید کاندوم یا پوشش مخصوص را به بیمار دهد زیرا کاندوم‌هایی که حاوی مواد روان کننده هستند می‌توانند روی نتیجه‌ی آزمایش اسپرم تأثیر بگذارند. اسپرم‌ها نسبت به دما بسیار حساس هستند. اگر نمونه‌گیری در خانه انجام می‌شود، نمونه باید در دمای بدن نگهداری (دمای ۳۷ درجه‌ی سانتی‌گراد) شود، برای این کار باید نمونه را در حین بردن به محل آزمایشگاه، در کنار بدن نگه داشت. نباید آن را برای مدتی طولانی در دمای اتاق و یا در یخچال قرار داد. جنبش اسپرم‌ها بعد از انزال کاهش می‌یابد، از این‌رو زمان‌بندی و دما، دو عامل بحرانی و بسیار مهم برای دستیابی به نتیجه‌ی دقیق هستند. اگر نمونه ضعیف باشد و از کیفیت خوبی برخوردار نباشد، ممکن است نیاز باشد که آزمایش تکرار شود.

آیا برای اطمینان از کیفیت نمونه، به آمادگی‌هایی نیاز است؟


در آزمایش اسپرم و ناباروری، برای اینکه اسپرم فرصتی برای تجدید قوا داشته باشد، برای ۲ تا ۳ روز پیش از نمونه‌گیری، از انزال خودداری کنید. هرچه مدت‌زمان خودداری از انزال طولانی‌تر باشد باعث می‌شود تا حجم بیشتری از مایع منی جمع‌آوری شود اما جنبش اسپرم کاهش می‌یابد. برای آزمایش بعد از عمل وازکتومی، ممکن است به بیمار توصیه شود که دفعات منظمی از انزال را در هر سه تا چهار روز یک‌بار داشته باشد تا مجرای تناسلی سریع‌تر از اسپرم خالی شود.

جواب و نتایج آزمایش اسپرم چه معنایی دارند؟


بررسی اسپرم بعد از وازکتومی، وقتی هیچ اسپرمی و یا در مواردی اسپرمی متحرک در مایع منی دیده نشود، زوجین می‌توانند روش‌های جلوگیری از بارداری دیگر را کنار بگذارند. اگر اسپرم در منی وجود داشته باشد، آن زوج باید احتیاط لازم را برای جلوگیری از باردار شدن به کار بگیرند. تا وقتی‌که دیگر هیچ اسپرمی در نمونه مایع منی مرد مشاهده نشود، باید آزمایش اسپرم تکرار شود.

  • آزمایش ناباروری: در ارزیابی ناباروری مرد، همه‌ی جوانب آنالیز مایع منی و نیز کل یافته باید بررسی شود. مایع منی یک مرد ممکن در هر نمونه‌ای با نمونه‌ی دیگر متفاوت باشد. نتایج غیرعادی حاصل از یک نمونه ممکن است علت ناباروری را نشان دهد و ممکن است قبل از تشخیص نهایی نیاز باشد تا چند نمونه مورد آزمایش قرار بگیرند.
  • حجم: حجم معمول مایع منی جمع‌آوری‌شده بین یک و نیم تا پنج میلی‌متر (حدود یک قاشق چای‌خوری) مایع در هر بار انزال می‌باشد. کاهش حجم مایع منی حاکی از کم بودن اسپرم است که شانس باروری موفق و متعاقباً باردارشدن زن را از بین خواهد برد. مایع منی فراوان و بیش‌ازحد ممکن است از غلظت اسپرم‌ها بکاهد.
  •  ویسکوزیته (لزجی): مایع منی باید در ابتدا غلیظ باشد و سپس در طی پانزده تا بیست دقیقه به حالت مایع درآید. در غیر این صورت ممکن است مانع از حرکت اسپرم شود.
  •  غلظت اسپرم‌ها: نام دیگر آن تعداد اسپرم یا تراکم اسپرمی است. این میزان در واحد تعداد میلیونی اسپرم در هر میلی‌لیتر از مایع منی اندازه‌گیری می‌شود. به‌طور عادی، حداقل بیست میلیون اسپرم یا بیشتر در هر میلی‌لیتر وجود دارد، بنابراین در کل یک انزال حجم ۸۰ میلیون اسپرم یا بیشتر وجود دارد. تعداد اسپرم کمتر از این مقدار و یا غلظت پایین اسپرم‌ها ممکن است دلیلی برای ناباروری باشد.
  •  جنبش اسپرمی: درصد اسپرم متحرک در یک نمونه را نشان می‌دهد، این مقدار را بر اساس سرعت و جهت حرکت درجه‌بندی می‌کنند. حداقل پنجاه‌ درصد از اسپرم‌ها باید بعد از انزال جنبش داشته باشند و حرکت آن‌ها باید در یک خط راست و به سمت جلو با سرعتی کافی باشد. پیشروی و حرکت اسپرم در مبنایی از صفر (بدون حرکت) تا ۴ درجه‌بندی می‌شود که درجه سه تا چهار نمایانگر جنبشی خوب و کافی است. اگر کمتر از نیمی از اسپرم‌ها حرکت داشته باشند از یکرنگ مخصوص برای مشخص کردن درصد اسپرم مرده استفاده می‌کنند. این آزمایش، آزمایش زیست پذیری (دوام) اسپرم نامیده می‌شود.
  •  مرفولوژی یا شکل شناسی: یعنی مطالعه‌ی سایز، شکل و ظاهر سلول‌های اسپرم، در این آنالیز ساختار اسپرم مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. بیش از پنجاه‌ درصد از سلول‌هایی که مورد آزمایش قرار گرفته‌اند می‌بایست دارای سایز، شکل و طولی نرمال و طبیعی باشند. هرچه تعداد اسپرم غیرطبیعی بیشتر باشد، احتمال ناباروری بیشتر خواهد بود. اشکال غیرطبیعی اسپرم ممکن است دارای سرها، بدنه‌ها و دم‌های ناقص و نیز فرمی نابالغ باشند. در تصویر بالای این بخش انواع اشکال بدفرمی اسپرم نشان داده‌شده است.
  •  PH مایع منی: باید بین ۷٫۲ و ۷،۸ باشد. یک pH 8.0 یا بالاتر ممکن است نشان‌دهنده‌ی وجود عفونت باشد، درحالی‌که pH 7.0 نشان‌دهنده‌ی آلودگی به ادرار یا انسدادی در مجرای انزال یا آلت تناسلی می‌باشد.
  •  فروکتوز: غلظت آن باید بیشتر از ۱۵۰ میلی‌گرم در هر دسی لیتر از مایع منی باشد.
  •  سلول‌های سفید خون (CBW): باید کمتر از یک‌میلیون سلول سفید خون در هر میلی‌لیتر وجود داشته باشد.
  •  هم چسبی یا ترکیب اسپرم‌ها: این وضعیت وقتی به وجود می‌آید که اسپرم‌ها به صورتی مشخص و هماهنگ به هم می‌چسبند (سر به سر، دم به دم و غیره) و این نشان‌دهنده‌ی حضور آنتی‌بادی‌های ضد اسپرم خواهد بود. چسبیدن اسپرم‌ها به صورتی نامشخص ممکن است به خاطر وجود عفونت باکتریایی یا آلودگی بافتی باشد.

آیا چیز دیگری هست که باید از آن آگاه باشم؟


اگرچه نتایج غیرعادی آزمایش اسپرم حاکی از کاهش شانس باروری می‌باشند، برخی زوج‌هایی که نتایج ضعیفی را در آزمایش‌های ناباروری به دست آورده‌اند شاید با این‌ وجود بدون روش‌های کمکی باردار شوند و کسانی که نتایج به‌ظاهر خوبی را از آزمایش مشاهده کنند، ممکن است با مشکلاتی در باروری روبرو شوند. عوامل متعددی می‌توانند روی تعداد اسپرم و مقادیر دیگر در آنالیز مایع منی تأثیرگذار باشند، ازجمله مصرف دخانیات، کافئین، بسیاری از مواد مخدر تفننی و داروهای داروخانه‌ای (مانند سایمتیدین) و برخی داروهای گیاهی.

سؤالات متداول


چه نسبتی از موارد ناباروری زوج‌ها به علت مشکلات ناباروری در مردان می‌باشد؟

حدود یک‌سوم از موارد ناباروری زوج‌ها به علت مشکلات ناباروری در مردان می‌باشد، یک‌سوم دیگر به خاطر مشکلاتی در زنان و یک‌سوم باقی‌ مانده به خاطر ترکیبی از مسائل و مشکلات ناباروری در زنان و مردان می‌باشند و یا هیچ دلیل اثبات‌ شده‌ای برای ناباروریشان وجود ندارد.

آیا تست خانگی برای آزمایش تعداد اسپرم وجود دارد؟

بله. یک تست خانگی موجود می‌باشد که تعداد اسپرم‌ها را اندازه‌گیری می‌کند و تنها در چند دقیقه نتیجه را مشخص می‌کند. اگرچه، بهتر است بدانید که تعداد اسپرم تنها بخشی از آنالیز مایع منی است که برای تعیین ناباروری مرد انجام می‌شود و تنها یک جنبه از یک فرآیند پیچیده است.

چه چیزی باعث بروز مشکلات ناباروری در مردان می‌شود؟

برخی از علت‌های متداول و شایع ناباروری در مردان عبارتند از آسیب به بیضه‌ها که ممکن است به خاطر مشکلاتی ایجاد شوند از جمله عفونت (مانند سرخک)، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، آسیب‌ها یا جراحی، انسداد لوله‌های حامل مایع منی به آلت تناسلی که به خاطر زخم ناشی از عفونت یا فیبروز کیستی به وجود می‌آید، واریکوسل (انباشته شدن رگ‌های خونی در آلت که دمای بیضه را بالا می‌برد و می‌تواند منجر به کاهش تولید اسپرم شود)، ابتلا به مشکلی ژنتیکی بنام سندروم کلاینفلتر و هر چیزی دیگری که سطح هورمون‌های LH و FSH را پایین می‌آورد مانند تومور غده‌ی هیپوفیز، ضعف در سلامت عمومی، چاقی، مصرف داروهایی خاص و اعتیاد نیز می‌توانند موجب کاهش در تعداد اسپرم و میزان باروری در مردان شوند.