راهنمای تفسیر آزمایش ادرار (سنجش رنگ و میزان pH، Wbc، گلوکز و خون)

آزمایش ادرار مجموعه‌ای از آزمایشات فیزیکی، شیمیایی و میکروسکوپی است. این آزمایش‌ها مواد متعدد در ادرار مانند محصولات جانبی ناشی از متابولیسم‌های نرمال و غیر نرمال، سلول‌ها، تکه‌های سلولی و باکتری‌ها را تشخیص می‌دهند و یا اندازه گیری می‌کنند. ادرار توسط کلیه‌ها تولید می‌شود، دو اندام به اندازه مچ دست که در دو طرف ستون فقرات در زیر قفسه سینه قرار دارند. کلیه‌ها مواد زائد خون را فیلتر می‌کنند، به تنظیم مقدار آب بدن کمک می‌کنند و پروتئین، الکترولیت‌ها و سایر ترکیباتی را حفظ می‌کنند که بدن می‌تواند دوباره از آن‌ها استفاده کند. هر چیزی که مورد نیاز نیست، در ادرار دفع می‌شود. مواد زائد از طریق کلیه‌ها و مجاری ادرار به مثانه و سپس از طریق مجرای ادرار به خارج از بدن منتقل می‌شوند. ادرار به طور کلی زرد و نسبتاً شفاف است، اما هر بار که فرد ادرار می‌کند، رنگ، مقدار، غلظت و محتوای ادرار به علت تفاوت در مواد تشکیل دهنده تا حدی متفاوت است.

گاهی اوقات ممکن است آزمایش ادرار زمانی انجام شود که فرد درحال چکاپ معمول است، در بیمارستان بستری می‌شود، عمل جراحی انجام می‌شود، یا چکاپ بارداری انجام گردد. بسیاری از اختلالات ممکن است در مراحل اولیه با شناسایی موادی که معمولاً در ادرار وجود ندارد و یا با اندازه گیری سطوح غیرطبیعی برخی از مواد خاص تشخیص داده شود. به طور مثال ممکن است گلوکز، پروتئین، بیلی روبین، گلبول قرمز، گلبول‌های سفید، کریستال‌ها و باکتری‌ها در ادرار وجود داشته باشند. این مواد ممکن است به دلیل عفونت ادراری، بیماری کلیوی و دیابت وجود داشته باشند. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد با استفاده از امکانات مدرن خود آزمایش‌های ادرار از طریق سنجش رنگ، شفافیت، بررسی‌های شیمیایی و بررسی‌های میکروسکوپی را با بالاترین دقت انجام می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایش ادرار می‌توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


چه آزمایشاتی بر روی نمونه ادرار انجام می‌شود؟


معاینه چشمی

در طول معاینه چشمی، متخصص آزمایشگاه رنگ و شفافیت ادرار را بررسی می‌کند. با بررسی این فاکتورها می‌توان نشانه‌هایی از حضور مواد در ادرار را مشاهده کرد. معاینه چشمی همراه با نتایجی که در طول آزمایش‌های شیمیایی و میکروسکوپی بدست می‌آیند، برای تشخیص نوع مواد کاربرد دارد.

  •  رنگ: ادرار می‌تواند به رنگ‌های مختلف باشد، اغلب رنگ‌های زرد، بسیار کم رنگ یا بدون رنگ تا بسیار تیره یا کهربایی وجود دارند. رنگ‌های غیر عادی و غیر طبیعی ادرار می‌توانند نشان دهنده حضور یک بیماری، مصرف چندین نوع دارو (مثلاً مولتی ویتامین‌ها می‌توانند ادرار را به رنگ زرد روشن در آورند) یا نتیجه خوردن غذاهای خاص باشند. به عنوان مثال، بعضی از افراد بعد از خوردن چغندر می‌توانند ادرار قرمز رنگ داشته باشند، رنگ قرمز از رنگدانه‌های طبیعی چغندر است و دلیلی برای نگرانی وجود ندارد. با این حال، ادرار قرمز رنگ نیز ممکن است زمانی رخ دهد که خون در ادرار وجود دارد و می‌تواند نشان دهنده بیماری یا آسیب به برخی از قسمت‌های سیستم ادراری باشد. مثال دیگر ادرار زرد یا قهوه‌ای یا سبز مایل به قهوه‌ای است که ممکن است نشانه بیلی روبین در ادرار باشد.
  •  شفافیت: منظور از شفافیت عدم وجود ذرات در ادرار است. معمولاً آزمایشگاه‌ها شفافیت ادرار را با استفاده از یکی از اصطلاحات زیر گزارش می‌دهند: شفاف، کمی ابری، ابری، یا تیره. ادرار عادی می‌تواند شفاف یا ابری باشد. موادی که باعث ابری شدن ادرار می‌شوند، اما ناسالم نیستند شامل مخاط، اسپرم و مایع پروستات، سلول‌های پوست، کریستال‌های معمولی ادرار و آلاینده‌ها مانند لوسیون بدن و پودر هستند. مواد دیگر ایجاد کننده ادرار ابری، مانند گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید خون یا باکتری‌ها، نشان دهنده وضعیتی هستند که نیاز به توجه دارد.

بررسی شیمیایی

برای انجام آزمایش شیمیایی، اکثر آزمایشگاه‌های بالینی از نوارهای آزمایشگاهی آماده همراه با پدهای آزمایش استفاده می‌کنند که به مواد شیمیایی آغشته شده‌اند. متخصص آزمایشگاه نوار را داخل ادرار می‌کند، واکنش‌های شیمیایی رنگ پد را در عرض چند ثانیه تا چند دقیقه تغییر می‌دهند و متخصص آزمایشگاه نتیجه هر آزمایش را تعیین می‌کند. برای کاهش اشتباهات زمان بندی و تفسیر رنگ، از ابزارهای خودکار اغلب برای خواندن نتایج نوار تست استفاده می‌شود.

وزن مخصوص

وزن مخصوص اندازه گیری میزان غلظت ادرار است. این آزمون به سادگی نشان می‌دهد که ادرار چه غلظتی دارد. اندازه گیری وزن مخصوص مقایسه مقدار مواد حل شده در ادرار نسبت به آب خالص است.

pH

همانند وزن مخصوص، مقادیر pH معمولی اما نه غیر طبیعی است. ادرار معمولاً کمی اسیدی است و pH در حدود ۶ دارد اما این میزان می‌تواند از ۴٫۵ تا ۸ متفاوت باشد. کلیه‌ها نقش مهمی در حفظ تعادل اسید و باز بدن ایفا می‌کنند.

پروتئین

پد تست پروتئین یک تخمین تقریبی از میزان آلبومین موجود در ادرار را فراهم می‌کند. آلبومین حدود ۶۰ درصد کل پروتئین موجود در خون را تشکیل می‌دهد. به طور معمول، پروتئین یا حتی مقدار کمی پروتئین در ادرار وجود ندارد. هنگامی که پروتئین ادرار بالا است، فرد به بیماری پروتئینوری مبتلا است.

گلوکز

گلوکز معمولاً در ادرار وجود ندارد. هنگامی که گلوکز در ادرار وجود دارد، این حالت گلوکوزاوری نامیده می‌شود. گلوکوز اوری ناشی از سطح بالای قند در خون است که ممکن است در افراد مبتلا به دیابت کنترل نشده و همچنین در موارد کاهش آستانه کلیه مشاهده شود. هنگامی که سطح گلوکز خون به یک غلظت مشخص می‌رسد، کلیه‌ها شروع به کاهش دفع گلوکز در داخل ادرار برای کاهش غلظت گلوکز در خون می‌کنند.

کتون‌ها

کتون‌ها معمولاً در ادرار یافت نمی‌شوند. کتون‌ها محصولات واسطه ناشی از متابولیسم چربی هستند. این مواد زمانی تولید می‌شوند که گلوکز به عنوان منبع انرژی برای سلول‌های بدن در دسترس نیست. کتون‌ها می‌توانند زمانی تشکیل شوند که به بدن فرد کربوهیدرات کافی نرسیده است (به عنوان مثال در موارد ناشتا، گرسنگی یا رژیم‌های پروتئینی حاوی پروتئین بالا) و یا وقتی که بدن یک فرد نمی‌تواند به درستی از کربوهیدرات استفاده کند.

خون (هموگلوبین) و میوگلوبین

این آزمایش برای تشخیص وجود هموگلوبین در ادرار (هموگلوبینوری) استفاده می‌شود. هموگلوبین یک پروتئین حامل اکسیژن است که درون گلبول‌های قرمز یافت می‌شود. حضور آن در ادرار نشان دهنده وجود خون در ادرار است (این وضعیت به عنوان هماچوری شناخته می‌شود).

لکوسیت استراز

لکوسیت استراز آنزیمی است که در اکثر سلول‌های سفید خون وجود دارد. معمولاً چند گلبول سفید در ادرار وجود دارند و معمولاً نتیجه آزمایش شیمیایی در این حالت منفی است. وقتی تعداد گلبول‌های سفید در ادرار به میزان قابل توجهی افزایش می‌یابد، آزمایش غربالگری مثبت می‌شود. نتایج این آزمایش همراه با معاینه میکروسکوپی برای احتمال حضور گلبول سفید در ادرار در نظر گرفته خواهد شد.

نیتریت

این آزمایش نیتریت را تشخیص می‌دهد و بر اساس این واقعیت است که بسیاری از باکتری‌ها می‌توانند نیترات (یک ماده طبیعی در ادرار) را به نیتریت تبدیل کنند. به طور معمول، دستگاه ادراری و ادرار عاری از باکتری و نیتریت هستند. هنگامی که باکتری وارد مجاری ادراری می‌شود، می‌تواند باعث بروز عفونت گردد. یک نتیجه آزمایش مثبت نیتریت می‌تواند نشان دهنده عفونت مجاری ادراری باشد. با این حال، از آنجا که تمام باکتری‌ها قادر به تبدیل نیترات به نیتریت نیستند، با وجود منفی بودن نتیجه، فرد ممکن است به عفونت مبتلا باشد.

بیلی روبین

این آزمایش برای غربالگری بیلی روبین در ادرار انجام می‌شود. بیلی روبین در ادرار افراد سالم و طبیعی وجود ندارد. این ماده یک محصول زائد است که توسط کبد از هموگلوبین گلبول‌های قرمز تجزیه شده تولید می‌شود و از گردش خارج می‌شود. بیلی روبین جزیی از صفرا می‌شود. صفرا یک مایع است که وارد روده می‌شود تا به هضم غذا کمک کند. در برخی از بیماری‌های کبدی مانند انسداد مجاری صفراوی یا هپاتیت، بیلی روبین اضافی می‌تواند در خون تجمع یابد و در ادرار دفع شود.

اوروبیلینوژن

این آزمایش برای غربالگری اوروبیلینوژن در ادرار است. نتایج این آزمایش همراه با آزمایش بیلی روبین در نظر گرفته می‌شود. اوروبیلینوژن معمولاً در ادرار در غلظت‌های پایین وجود دارد. این ماده در روده از بیلی روبین ایجاد شده و بخشی از آن دوباره به خون جذب می‌شود. نتایج مثبت آزمایش ممکن است نشان دهنده بیماری‌های کبدی مانند هپاتیت ویروسی، سیروز، آسیب کبدی به علت داروها یا مواد سمی یا شرایط مرتبط با افزایش از بین رفتن گلبول‌های قرمز (آنمی همولایتیک) باشد. هنگامی که اوروبیلینوژن در فردی که علائم اختلال عملکرد کبدی یا بیلی روبین در ادرار دارد، مشاهده می‌شود، این حالت می‌تواند نشان دهنده انسداد مجاری صفراوی یا کبدی باشد.

اسید اسکوربیک (ویتامین ث)

گاهی اوقات افرادی که ویتامین ث یا مولتی ویتامین مصرف می‌کنند ممکن است مقدار زیادی اسید آسکوربیک را در ادرار خود داشته باشند. هنگامی که این مورد مشکوک به نظر می‌رسد، آزمایشگاه ممکن است نمونه را برای حضور اسید آسکوربیک (ویتامین ث) آزمایش کند، زیرا مشخص شده است که این حالت دقت برخی از نوارهای آزمایش را پایین می‌آورد و موجب ایجاد نتایج منفی کاذب یا کاهش میزان اصلی می‌گردد. نمونه‌هایی از آزمایش‌هایی که ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند عبارتند از تست ادرار برای گلوکز، خون، بیلی روبین، نیتریت و لوکوسیت استراز.

معاینه میکروسکوپی

معاینه میکروسکوپی ممکن است به عنوان بخشی از آزمایش روتین ادرار انجام شود. به طور معمول این معاینه زمانی انجام می‌شود که یافته‌های غیر طبیعی در معاینه فیزیکی و شیمیایی وجود دارد و از نتایج تمام آزمایشات برای تفسیر بهتر استفاده می‌شود.

گلبول‌های قرمز خون

به طور معمول، تعدادی گلبول قرمز (۰ تا ۵ در هر پاور فیلد) رسوب ادرار وجود دارند. زمانی یک آزمایش شیمیایی مثبت برای هموگلوبین و افزایش تعداد گلبول قرمز در زیر میکروسکوپ مشاهده می‌شود که خون در ادرار وجود دارد. با این حال، این آزمون نمی‌تواند برای شناسایی محل دقیق خونریزی مورد استفاده قرار گیرد. به عنوان مثال، آلودگی ادرار با خون ناشی از هموروئید یا خونریزی واژینال از خونریزی دستگاه ادراری قابل تشخیص نیست. به همین دلیل مهم است که نمونه‌ ادرار به درستی جمع آوری شود و در صورتی که در دوران قاعدگی هستید، این مورد را به پزشک خود متذکر شوید.

گلبول‌های سفید خون

به طور معمول، تعدادی گلبول سفید (۰ تا ۵ در هر پاور فیلد) رسوب ادرار وجود دارند. گلبول‌های سفید می‌توانند آلوده کننده باشند، مانند آنهایی که از ترشحات واژن منشاء می‌گیرند. تعداد زیاد گلبول‌های سفید مشاهده شده با میکروسکوپ در ادرار و یا آزمایش مثبت برای لوکوسیت استراز ممکن است نشان دهنده عفونت یا التهاب در محلی از دستگاه ادراری باشند. همچنین اگر باکتری‌ها دیده شوند، باز هم نشانه‌ای از عفونت مجاری ادراری خواهد بود.

سلول‌های اپیتلیال

تعداد سلول‌های اپیتلیال معمولاً به صورت کم، متوسط یا بسیار در هر لو پاور فیلد گزارش می‌شوند. به طور معمول، در مردان و زنان، تعداد کمی از سلول‌های اپیتلیال را می‌توان در رسوب ادرار یافت. در برخی شرایط دستگاه ادراری مانند عفونت، التهاب و بدخیمی، تعداد زیادی از سلول‌های اپیتلیال وجود دارد.

باکتری‌ها، مخمرها و انگل‌ها

در افراد سالم، دستگاه ادراری استریل است و اگر نمونه ادرار به صورت یک نمونه کلین-کچ جمع آوری شود، هچ میکروبی در رسوب ادرار زیر میکروسکوپ مشاهده نخواهد شد. هنگام جمع آوری نمونه‌ها، به ویژه در زنان باید دقت لازم اعمال گردد تا از ورود باکتری‌هایی که به طور معمول بر روی پوست و یا در ترشحات واژینال هستند به نمونه و در نتیجه از آلوده شدن نمونه ادرار جلوگیری شود. تعداد باکتری‌ها معمولاً به صورت کم، متوسط یا بسیار در هر های پاور فیلد گزارش می‌شوند.

  •  باکتری از پوست اطراف می‌تواند از طریق مجرای ادرار وارد دستگاه ادراری شود و به مثانه منتقل گردد و عفونت ادراری را به وجود آورد.
  •  در زنان (و به ندرت در مردان)، مخمر نیز می‌تواند در ادرار وجود داشته باشد. مخمرها اغلب در زنان مبتلا به عفونت مخمر واژن وجود دارند، زیرا ادرار در طول جمع آوری با ترشحات واژینال آلوده می‌شود.
  •  تریکومونای واژینالیس یک انگل است که ممکن است در ادرار زنان یا به ندرت مردان باشد. همانند مخمر، تریکودرما واژینالیس نیز کانال واژن را آلوده می‌کند و حضور آنها در ادرار به دلیل آلودگی در طی جمع آوری نمونه‌ها است.

کست

کست‌ها ذرات استوانه‌ای هستند که گاهی در ادرار یافت می‌شوند و از پروتئین تولید شده توسط سلول‌های کلیه تشکیل شده‌اند. کست‌ها در لوله‌های طولانی، نازک و توخالی کلیه به نام توبول تشکیل می‌شوند و معمولاً شکل آن‌ها را به خود می‌گیرند. در زیر میکروسکوپ، کستها اغلب شبیه شکل هات داگ و در افراد سالم تقریباً روشن هستند. این نوع کست هیالین نامیده می‌شود. به طور معمول، افراد سالم ممکن است چند (۰ تا ۵) کست هیالین را در هر لو پاور فیلد داشته باشند. پس از تمرین شدید، ممکن است تعداد بیشتری از کست‌های هیالین ردیابی شوند.

چگونه نمونه برای آزمایش جمع ‎‌آوری می‌شود؟


یک تا دو اونس ادرار در یک ظرف تمیز جمع آوری می‌شود. یک نمونه باید به میزان کافی باشد تا نتایج دقیق به دست آیند. ادرار برای انجام آزمایش ادرار می‌تواند در هر زمان جمع آوری شود. در بعضی موارد ممکن است نمونه در اول صبح درخواست شود زیرا غلیظ‌تر است و بیشتر احتمال دارد که ناهنجاری‌ها در آن تشخیص داده شود. گاهی ممکن است از شما خواسته شود نمونه‌ای از ادرار کلین-کچ را جمع آوری کنید. به همین دلیل، قبل از جمع آوری ادرار، مهم است که منطقه تناسلی را تمیز کنید. باکتری‌ها و سلول‌های پوست اطراف می‌توانند نمونه را آلوده کنند و در تفسیر نتایج آزمایش تداخل ایجاد نمایند. در خانم‌ها، خون قاعدگی و ترشحات واژن نیز می‌توانند منبع آلودگی باشند. زنان باید واژن را عقب زده و آن را از جلو به عقب تمیز کنند. مردان باید نوک آلت تناسلی خود را پاک کنند. شروع به ادرار کنید، اجازه دهید ابتدا مقداری از ادرار خارج شود، و سپس یک تا دو اونس از ادرار را در ظرف مخصوص نمونه گیری جمع کنید. نمونه‌ی ادرار تنها زمانی برای انجام آزمایش ادرار مفید خواهد بود که در مدت کوتاهی به دفتر پزشک یا آزمایشگاه برای آنالیز برده شود. اگر مدت زمان بین جمع آوری و تحویل نمونه بیش از یک ساعت باشد، ادرار باید در یخچال نگهداری شود یا یک نگهدارنده به آن اضافه شود.

تفسیر آزمایش ادرار چگونه است؟


نتایج آنالیز ادرار ممکن است تفسیرهای زیادی داشته باشد. یافته‌های غیر طبیعی یک هشدار است در خصوص مشکل احتمالی است و باید بیشتر مورد ارزیابی قرار گیرد. یک پزشک باید نتایج ادرار را با علائم و یافته‌های بالینی مطابقت دهد و علل یافته‌های غیر طبیعی را با استفاده از سایر آزمایش‌های هدفمند، مانند پانل متابولیک جامع، شمارش کامل خون، پانک کبد، پانل کبد، یا کشت ادرار (برای عفونت ادراری) مورد بررسی قرار دهد. به طور کلی، هرچه غلظت ماده غیرمعمول بیشتر باشد، مانند مقدار زیادی از گلوکز، پروتئین یا گلبول قرمز، بیشتر احتمال دارد که یک مشکل وجود داشته باشد و باید مورد توجه قرار گیرد. با این حال، نتایج به طور دقیق علت یا مزمن و موقت بودن شرایط را مشخص نمی‌کنند. یک آزمایش معمولی ادرار تضمین نمی‌کند که بیماری وجود داشته باشد. در بعضی افراد مقدار بالای یک ماده در اوایل فرایند بیماری آزاد نمی‌شود و برخی از آنها در طول روز به طور متناوب آزاد می‌شوند، به این معنی که تنها با یک نمونه ساده ادرار از بین خواهند رفت. در ادرار بسیار رقیق، مقدار کم مواد شیمیایی ممکن است غیر قابل ردیابی باشد.

چگونه می‌توان برای آزمایش ادرار آماده شد؟


قبل از انجام آزمایش از مصرف غذاهایی که می‌توانند ادرار را رنگی کنند، مانند تمشک، چغندر و ریواس پرهیز نمایید. قبل از آزمون تمرین ورزشی شدید انجام ندهید.

آیا آزمایش ادرار در زمان پریودی انجام می‌شود؟


اگر در دوران قاعدگی یا شروع دوره قاعدگی هستید، به پزشک خود بگویید. ممکن است پزشک شما صبر کند تا پس از اتمام دوره آزمایش انجام شود. پزشک ممکن است از شما بخواهد که از مصرف داروهای خاصی که موجب رنگی شدن ادرار می‌شوند، خودداری نمایید. این داروها شامل ویتامین ب، فنازوپیریدین (پیریدیوم)، ریفامپین و فنیتوین (دیلانتین) می‌باشند. در صورت مصرف دیورتیک‌ها، به پزشک خود اطلاع دهید زیرا این امر ممکن است نتایج آزمایش را تحت تأثیر قرار دهد.

آیا زمان در هنگام جمع آوری نمونه ادرار مهم است؟


از آنجا که آزمایش ادرار یک آزمون عمومی غربالگری است، زمان جمع آوری معمولاً مهم نیست، اگر چه ابتدای صبح ممکن است ترجیح داده شود زیرا ادرار در این زمان غلیظ‌تر است. با این حال، اگر پزشک شما به دنبال یافتن یک نتیجه خاص باشد، ممکن است از شما خواسته شود نمونه‌ای را در یک زمان خاص جمع آوری کنید.