علائم سلیاک یا اختلال خودایمنی روده و تشخیص آن با آزمایش بیوپسی

بیماری سلیاک، یک بیماری خود ایمنی ست که با یک واکنش ایمنی نسبت به گلوتن، یعنی پروتئین موجود در گندم و نیز به پروتئین‌های غذایی در گندم‌سیاه و جو مشخص می‌شود. این واکنش منجر به التهاب روده‌ی کوچک می‌شود و به پرزهای (ویلی‌های) پوشش‌دهنده‌ی دیواره‌ی آن آسیب وارد می‌کنند و موجب تخریب آن می‌شود. ویلی یا پرزها، برآمدگی‌ها و لایه‌های بافتی کوچکی هستند که ناحیه‌ی سطح روده را افزایش می‌دهد و جذب مواد مغذی، ویتامین‌ها، مایعات و الکترولیت‌ها را به بدن میسر می‌سازند. وقتی یک فرد مستعد به بیماری، در معرض گلوتن قرار بگیرد، بدن او شروع به یک واکنش ایمنی می‌کند. سلول‌های ایمنی باعث آسیب دیدن پرزهای روده می‌شوند و نیز ممکن است پروتئین‌های ایمنی بنام اتو آنتی‌بادی‌هایی تولید شوند . تا وقتی‌که فرد در معرض این پروتئین‌ها قرارگرفته باشد، بدن او به تولید یک واکنش ایمنی و تولید اتو آنتی‌بادی‌ها ادامه خواهد داد . وقتی پرزها آسیب ببینند یا تخریب شوند، بدن توانایی کمتری برای جذب غذا دارد و علائمی مرتبط با سوءتغذیه و سوء جذب مواد غذایی در فرد مبتلا بروز می‌کنند .

در حال حاضر تنها راه کنترل این بیماری رعایت رژیم غذایی فاقد گلوتن است بنابراین تشخیص زودهنگام این بیماری از شدت آن جلوگیری می‌کند. برای تشخیص این بیماری به تست‌های دقیق بیوپسی، (anti-tTG), IgA و DGP است. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد با استفاده از دقیق‌ترین تکنولوژی‌های بیوپسی، (anti-tTG), IgA و DGP را به بیماران ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایش می‌توانید با شماره ‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


علائم و نشانه‌های بیماری سلیاک


طبق آمارهای تخمین زده‌شده از این بیماری نشان می‌دهد که ۲۰ میلیون نفر در دنیا به بیماری سلیاک مبتلا هستند، اما تنها در ۱۰ درصد از آن‌ها این بیماری تشخیص داده‌شده است. دلیل این امر تا حدودی به این خاطر است که علائم آن ممکن است از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت باشد . بروز علائم بیماری سلیاک، با توجه به سن بیمار و میزان پیشرفت آن متغیر است . طبق اطلاعات به‌دست‌آمده، در نوزادان و کودکان، احتمال ابتلا به علائم و نشانه‌هایی در دستگاه گوارش بیشتر است در حالی‌ که در افراد بزرگ‌سال، احتمال اینکه علائم در قسمت‌های دیگر بدن بروز کنند، بیشتر خواهد بود . از آنجایی‌ که این علائم ممکن است در بیماری‌های مختلف دیگری نیز مانند حساسیت‌های غذایی بروز کنند، تشخیص بیماری سلیاک ممکن است به‌ درستی انجام نگیرد و یا گاهی بعد از سال‌ها، با تأخیر انجام شود . نمونه‌هایی از برخی علائم و نشانه‌های معمول در بیماری سلیاک عبارت‌اند از:

  • درد شکم و نفخ کردن
  • اسهال یا یبوست مزمن
  • مدفوع چرب و بدبو
  • استفراغ
  • کم‌خونی ناشی از فقر آهن که مکمل‌های آهن پاسخگوی آن نباشند.
  • به‌راحتی کبودشدن و خونریزی از بدن
  • درد استخوان و مفاصل
  • خستگی و ضعف
  • مشکل در تمرکز
  • آفت‌های دهانی
  • کاهش وزن
  • مشکلاتی در مینای دندان
  • پوکی استخوان

کودکان مبتلا به بیماری سلیاک ممکن است دچار مشکلاتی در رشد و تکامل بدنی، بلوغ دیررس و قدکوتاه شوند. افراد بزرگ‌سال مبتلا به بیماری سلیاک نیز ممکن است دچار مشکلات ناباروری شوند .

آزمایش‌های بیماری سلیاک


معمولاً آزمایش‌های اولیه برای بیماری سلیاک شامل کشف اتو آنتی‌بادی‌های بخصوصی می‌باشند و بعدازآن، یک بیوپسی یا نمونه‌برداری برای تائید تشخیص بیماری سلیاک انجام می‌گیرد . آزمایش اتو آنتی‌بادی‌ برای تشخیص و کنترل بیماری سلیاک، در ابتدا برای افراد دارای نشانه بیماری انجام می‌شود، اما ممکن است از آن برای غربالگری اعضای خانواده‌ی فردی که این بیماری در وی تشخیص داده‌شده است، مورداستفاده قرار بگیرد .
آزمایش‌هایی برای کشف دو نوع مختلف از اتو آنتی‌بادی‌ها، IgA و IgG، وجود دارند، اما آزمایش‌های IgA خاص هستند و تقریباً منحصراً مورداستفاده قرار می‌گیرند . IgA، آنتی‌بادی اولیه‌ای ست که در ترشحات گوارشی و دستگاه گوارش وجود دارد. اگرچه، حدود ۲ الی ۳ درصد افراد مبتلابه بیماری سلیاک دچار کمبود IgA می‌باشند ؛ که می‌تواند منجر به اشتباه در نتایج آزمایش‌ها (نتایج منفی) شود . در این موارد، ممکن است آزمایش‌های اتو آنتی‌بادی‌ IgG درخواست شود . آزمایش‌های رایج آنتی‌بادی بیماری سلیاک عبارت‌اند از:

  • تست آنتی‌بادی ضدترانس گلوتامیناز (IgA): این آزمایش، حساس‌ترین و خاص‌ترین آزمایش خون برای بیماری سلیاک است و معمولاً اولین آزمایشی ست که برای این بیماری انجام می‌گیرد. آزمایش برای گروه IgG در آزمایش anti-tTG، نسبت به گروه IgA از حساسیت کمتری برخوردار است اما ممکن است هنگامی‌که فرد کمبود IgA داشته باشد، درخواست شود.
  • تست کمی ایمونوگلوبولین (IgA): این آزمایش گاهی همراه با آزمایش anti-Ttg، برای کشف کمبود IgA، انجام می‌شود.
  • آزمایش آنتی‌بادی‌های ضد گلیادین (IgA): این آزمایش ممکن است در برخی افراد مبتلابه بیماری سلیاک که جواب آزمایششان برای آزمایش anti-tTG منفی است، خصوصاً اطفال، مثبت باشد؛ آزمایش DGP IgG همراه با آزمایش anti- tTG IgG، توسط دانشکده‌ی آمریکایی علوم روده و بیماری‌های آن، برای کسانی که IgA پایینی دارند یا دچار کمبود IgA هستند، توصیه‌شده است.

آزمایش‌های آنتی‌بادی که کاربرد کمتری دارند، عبارت‌اند از:

  • آزمایش آنتی‌بادی‌های آنتی اندومیزیال (EMA ،IgA): اگر نتایج آزمایش اولیه مبهم و نامعلوم باشند، این آزمایش می‌تواند اطلاعات بیشتری را ارائه دهد اما نحوه‌ی انجام آن از تست anti-tTG دشوارتر است .
  • آزمایش آنتی‌بادی ضد رتیکولین (ARE، IgA): به‌ اندازه‌ی آزمایش‌های دیگر، حساس و خاص نمی‌باشد و به‌ندرت آن را درخواست می‌کنند .

برای تائید تشخیص بیماری سلیاک، یک بیوپسی یا نمونه‌برداری از روده‌ی کوچک برای یافتن آسیب به پرزهای روده انجام می‌گیرد. آزمایش‌های ژنتیکی برای جستجوی نشانه‌هایی که ارتباط بسیار قوی با بیماری سلیاک دارند، موجود می‌باشند اما همیشه آن‌ها را درخواست نمی‌کنند . این آزمایش‌ها شامل آنتی‌ژن لکوسیتی (گلبول سفید) انسانی (HLA) مارکرهای DQ2 و DQ8 . این آزمایش‌ها کمک زیادی به اعضای خانواده‌ی افراد مبتلا به بیماری سلیاک می‌کند که در گروه پرخطر قرار دارند و نیز برای کسانی که نتایج آزمایش دیگرشان قطعی نبوده است .

  • نتیجه و جواب مثبت برای تشخیص بیماری سلیاک کافی نیست، زیرا حدود ۳۰ درصد از کل جمعیت افراد نیز این مارکرها را در خود دارند ولی به این بیماری مبتلا نیستند .
  • اگرچه، نتیجه و جواب منفی می‌تواند لزوماً وجود بیماری سلیاک را در افرادی که نتایج آزمایش‌های دیگرشان، ازجمله بیوپسی، نامعلوم بوده است، رد کند .

آزمایش‌های دیگری ممکن است برای ارزیابی شدت بیماری و میزان سوء تغذیه‌ی فرد، سوء جذب و آسیب به اعضای دیگر بدن انجام گیرد. این آزمایش‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

  • آزمایش آنتی اکتین (IgA F-actin): وجود این اتو آنتی‌بادی در خون به آسیب شدیدتر روده‌ای مربوط می‌شود.
  • آزمایش کلی خون (CBC) برای بررسی کم‌خونی
  • تست ESR یا سدیمانتاسیون گلبول‌های قرمز خون برای بررسی و کشف التهاب
  • پروتئین واکنشگر با ماده سی (CRP: C- Reactive)، یک اندازه‌‌ی دقیق‌تر از التهاب
  • پنل متابولیکی کلی (CMP) برای تعیین سطوح الکترولیت، پروتئین و کلسیم و برای ارزیابی سلامت کلیه‌ها و کبد
  • آزمایش میزان ویتامین D، ویتامین B12 و فولات برای بررسی کمبود ویتامین
  • آزمایش میزان آهن، ظرفیت پیوندی یا ترانسفرین و فریتین برای تشخیص کمبود آهن
  • آزمایش میزان چربی مدفوع برای کمک به ارزیابی و تشخیص سوء جذب مواد غذایی در بدن

گاهی اوقات آزمایش‌هایی ممکن است برای رد کردن بیماری‌های دیگر انجام شوند . این آزمایش‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

  • آزمایش‌های عدم تحمل لاکتوز (آزمایش قند خون)
  • جذب زایلوس
  • آزمایش‌هایی برای بیماری التهاب روده

معاینات غیر آزمایشگاهی

عکس‌برداری رادیولوژی از روده بعد از هضم باریوم می‌تواند یافته‌های مشخصه‌ای را نشان دهد که حاکی از آسیب روده می‌باشند .

درمان بیماری سلیاک


افراد مبتلا به بیماری سلیاک باید برای همه‌ی عمرشان از رژیم غذایی بدون گلوتن پیروی کنند . برای موفقیت، این کار معمولاً باید با مشاوره‌ی متخصص تغذیه و بررسی دقیق مواد تشکیل‌دهنده‌ی غذاها انجام شود . هرگاه که همه‌ی انواع گندم، گندم‌ سیاه، جو از برنامه‎ی غذایی حذف شوند، سطوح اتو آنتی‌بادی شروع به کاسته شدن می‌کنند و وضعیت روده بهبود می‌یابد . اگرچه اکثر قریب به‌اتفاق آسیب‌های روده‌ای ناشی از بیماری سلیاک قابل‌برگشت هستند، برخی از اثرات سوءتغذیه و سوء جذب طولانی‌مدت، مانند قد کوتاه و ضعیف شدن استخوان‌ها ممکن است برای همیشه باقی بمانند . تشخیص و درمان بیماری سلیاک در اسرع وقت، خصوصاً در اطفال، بسیار حائز اهمیت است . در نوزادان و کودکان نوپایی که از رشد کافی برخوردار نیستند، بیماری سلیاک را باید موردبررسی قرار داد زیرا غذاهای حاوی گلوتن فراوانی زیادی دارند و اتو آنتی‌بادی‌های سلیاکی ممکن است کمی بعد از تغییر برنامه‌ی غذایی نوزاد از شیر به غذاهای خشک و سفت، شروع به رشد کنند . در اکثر موارد، افرادی که از رژیم غذایی کاملاً عاری از گلوتن به‌خوبی پیروی می‌کنند، سالم و بدون علائمی از بیماری به زندگی خود ادامه خواهند داد و می‌توانند زندگی نسبتاً نرمالی داشته باشند. اگر چه، اگر فردی مجدداً شروع به مصرف غذاهای حاوی گلوتن کند، در طی مدت‌زمان کوتاهی، هم علائم بیماری سلیاک و هم آسیب پرزهای روده بازخواهند گشت . حتی افرادی که علائم بسیار خفیف دارند یا هیچ علائمی ندارند، می‌توانند دچار آسیب روده شوند و با گذشت زمان ممکن است با مشکلاتی مانند کمبودهای تغذیه‌ای و کاهش تراکم مواد معدنی در استخوان‌ها مواجه شوند. درصد اندکی از افراد مبتلابه بیماری سلیاک هستند که نسبت به رژیم غذایی عاری از گلوتن واکنشی نشان نمی‌دهند و یا ممکن است آسیب غیرقابل بازگشتی در روده داشته باشند . این افراد ممکن است به مداخله‌های پزشکی و دارویی و نیز مکمل‌های غذایی دیگری احتیاج داشته باشند .