ناباروری و تشخیص با آزمایش پروژسترون ،استروژن،LH وFSH

ناتوانی در باردار شدن (آبستنی) را ناباروری گویند. چنانچه زوجی ۱۲ ماه برای باردار شدن تلاش کرده باشند، اما تلاش آنها به نتیجه نرسیده باشد، مشکل ناباروری تشخیص داده می‌شود. همچنین اگر زن بتواند باردار شود، اما نتواند جنین را به مدت نه ماه و تا زمان زایمان نگه دارد و جنین سقط شود، مشکل ناباروری وجود خواهد داشت. باروری به زمان‌بندی موفق و برهم‌کنش عامل‌های متعدد بستگی دارد. هورمون‌های تولید شده توسط غددی مانند هیپوتالاموس، هیپوفیز و تیروئید و همچنین تخمدان‌های زن و بیضه‌های مرد نقش مهمی در کنترل و پشتیبانی از تولید مثل دارند.

ناباروری یا عدم توانایی یک زوج برای داشتن فرزند ممکن است ناشی از وجود یک مشکل در مرد یا زن باشد. برای تشخیص ناباروری ممکن است ابتدا آزمایش آنالیز اسپرم درخواست شود تا کیفیت و کمیت اسپرم در مردان مورد بررسی قرار گیرد. در صورت وجود نداشتن مشکلی در اسپرم‌‌های مرد، سپس برای بررسی مشکلات ناباروری در زن اقدام می‌شود. برای بررسی مشکل ناباروری در زنان، معمولاً ابتدا آزمایش‌های خونی برای بررسی سطح هورمون‌های مختلف درخواست می‌شود. در واقع پس از تشخیص دلیل اصلی ناباروی با آزمایش‌های مربوطه نیمی از پروسه درمان انجام شده است. بررسی نتایج آزمایش‌ها می‌تواند به پزشک در انتخاب بهترین روش درمان ناباروری شما کمک کند. آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی زمرد آزمایش‌های مربوط به ناباروری مردان و زنان مانند تحلیل اسپرم، پروژسترون، استروژن، هورمون جسم زرد ( لوتئینه کننده)، PRL، گلوبولین متصل به هورمون جنسی (SHBG) و هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH) را بالاترین دقت ممکن ارائه می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر و تعیین وقت جهت انجام آزمایشات تشخیص علت ناباروری مردان و زنان می توانید با شماره‌های 02126702134 و 02126711751 و 02126711749 تماس بگیرید.


فرایند باروری


لازمه یک باروری موفق این است که یکی از تخمدان‌های زن یک تخمک را رشد دهد و آزاد کند. هنگام تولد تعداد معینی تخمک در تخمدان‌های زن وجود دارد که هر یک از آنها در حفره مملو از مایعی در تخمدان، به نام فولیکول قرار دارد. هنگام تولد یک تا دو میلیون فویلکول در تخمدان وجود دارد، اما اکثر این فولیکول‌ها تا زمان بلوغ از بین می‌رود و حدود دویست هزار تا چهارصد هزار فولیکول باقی می‌ماند. این چندصد هزار فولیکول باقیمانده نیز در سال‌های باروری زن کمتر می‌شود و در نهایت چهارصد تخمک بالغ، تقریباً یک تخمک در هر ماه، آزاد می‌شود. پس از شروع شدن سیکل قاعدگی، هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH) چند فولیکول را به بلوغ می‌رساند، اما معمولاً فقط یک فولیکول غالب است. در این مدت تولید استرادیول افزایش می‌یابد و این میزان در روز چهاردهم از سیکل معمول ۲۸ روزه به اوج خود می‌رسد، در نتیجه پوشش داخلی رخم ضخیم می‌شود و فرایند تولید هورمون‌های آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH)، هورمون جسم زرد (LH) و FSH برانگیخته می‌شود. ترکیب اثرهای این هورمون‌ها باعث آزاد شدن تخمک از فولیکول بالغ می‌شود و فرایند تخمک‌گذاری آغاز می‌شود. تخمک آزاد شده از لوله فالوپ می‌گذرد و با اسپرم مرد بارور می‌شود، در نتیجه نطفه شکل می‌گیرد، به سمت رحم حرکت می‌کند و در مخاط ضخیم شده رحم (اندومتر) لانه‌گزینی می‌کند. همان‌طور که نطفه رشد می‌کند، جفت نیز شکل می‌گیرد و در دوران بارداری، از جنین نگهداری و آن را تغذیه می‌کند. ناباروری می‌تواند پی‌آمد وجود مشکل در هر یک از مراحل فوق باشد. بعضی از علل ناباروری را می‌توان به راحتی تشخیص داد و درمان کرد، اما اصلاح بعضی از دلایل ناباروری زنان و مردان دشوارتر است.

علل ناباروری


سن نقش مهمی در باروری دارد، به ویژه با در نظر گرفتن این که بسیاری از زوجین بچه‌دار شدن را به سنین ۵۰ ـ ۳۰ سالگی موکول می‌کنند.

  •  نقطه اوج باروری بانوان اوایل ۲۰ سالگی است و پس از آن باروری تا ۳۵ سالگی افت می‌کند و این نزول از ۳۵ تا ۴۰ سالگی شدت بیشتری می‌گیرد. تا رسیدن به دوران یائسگی تعداد انگشت‌شماری تخمک با عملکرد مناسب باقی می‌ماند.
  •  هر چه سن مرد بالاتر می‌رود، تعداد اسپرم‌ها و جنبندگی آنها کاهش می‌یابد، در نتیجه احتمال باروری کمتر می‌شود. کاهش میزان تستوسترون و اختلالات نعوظ، انزال یا پروستات نیز مشکلات دیگری است که با افزایش سن بروز می‌یابد و باروری را دشوار می‌کند.

عامل‌های دیگری نیز به جز سن بر قدرت باروری مردان و زنان اثر می‌گذارد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  •  ابتلا به بیماری‌هایی مانند دیابت
  •  در پیش گرفتن عادت‌ها یا سبک زندگی ناسالمی مانند سیگار کشیدن، مصرف مشروبات الکلی و یا مواد
  •  چاقی یا لاغری شدید
  •  قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی یا سمی
  •  ورزش‌های سنگین

هرچند علت دقیق ناباروری همواره مشخص نیست، اما مشکلات شایعی وجود دارد که باعث ناامیدی زوجین می‌شود. عارضه‌هایی که بر آزاد شدن تخمک (تخمک‌گذاری) اثر می‌گذارد، حرکت اسپرم را مختل می‌کند یا بر لقاح یا لانه‌گزینی تخمک اثر می‌گذارد، نمونه‌هایی از این مشکلات رایجند. علل شایع ناباروری زنان عبارت است از:

  •  بیماری التهابی لگن (PID) و مسدود شدن لوله‌های فالوپ در اثر بیماری‌های مقاربتی
  •  غیرعادی بودن میزان هورمون‌ها در بدن (استروژن، FSH و LH)
  •  سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) که بر آزاد شدن تخمک اثر می‌گذارد.
  •  نارسایی اولیه یا زودرس تخمدان (POI)
  •  وجود زائده‌هایی به نام فیبروم در داخل رحم
  •  اندومتریوز
  •  اختلال‌های خودایمنی مانند سندرم آنتی فسفولیپید (APS)
  •  کم‌کاری تیروئید
  •  اختلال‌های تغذیه‌ای
  •  عدم تحمل گلوتن (بیماری سلیاک)

ناباروری مردان از علل زیر نشأت می‌گیرد:

  •  اختلال نعوظ عارضه شایعی است که ۲۰ ـ ۱۰ میلیون مردان امریکایی از آن رنج می‌برند.
  •  مشکلات مربوط به اسپرم، مانند تعداد کم اسپرم، جنبندگی (حرکت) پایین اسپرم، شکل غیرعادی اسپرم و چسبندگی یا توده‌ای بودن اسپرم که باعث می‌شود اسپرم نتواند به سمت تخمک حرکت کند.
  •  عدم تعادل هورمون‌هایی مانند تستوسترون، LH و FSH
  •  بزرگ شدن رگ‌های اطراف بیضه‌ها (واریکوسل)
  •  انسدادهایی که مانع از آزاد شدن اسپرم هنگام انزال می‌شود.
  •  ابتلا به بیمرای عفونی اوریون که باعث التهاب بیضه‌ها می‌شود.
  •  آسیب دیدن یا یک هر دو بیضه
  •  بیماری حاد یا تب درازمدت
  •  گرم شدن شدید بیضه‌ها
  •  سندرم کلاین فلتر

آزمایش‌های ناباروری پیچیده، پرهزینه و زمان‌بر است و غالباً باید زن و مرد تحت معاینات بالینی گسترده و مفصل قرار بگیرند، هر دو آزمایش خون و آزمایش‌های تصویربرداری (مانند سونوگرافی) انجام دهند و سبک زندگیشان بررسی شود تا در نهایت علت ناباروری مشخص شود.

آزمایش‌های ناباروری زنان


ارزیابی اولیه باروری زنان شامل بررسی سابقه فردی و خانوادگی و معاینه بالینی کامل می‌شود. همچنین آزمایش‌های متعددی برای تشخیص مشکلات و توصیه درمان مناسب انجام می‌شود. نخستین گام ارزیابی غالباً این است که مشخص شود آیا تخمک‌گذاری انجام می‌شود یا خیر.

پیش‌بینی زمان تخمک‌گذاری در خانه

سه روش برای پیش‌بینی زمان تخمک‌گذاری در خانه وجود دارد که در ادامه آنها را توضیح می‌دهیم.

  •  کیت پیش‌بینی زمان تخمک‌گذاری در خانه دقیق‌ترین روش است. در این روش افزایش میزان هورمون لوتئینه کننده (LH) در نمونه ادرارهایی که صبح زود یک یا دو روز قبل از تخمک‌گذاری گرفته می‌شود، مشخص می‌شود.
  •  دمای پایه بدن (BBT)، دمای پایه بدن را می‌توان در خانه با دماسنج مخصوصی اندازه گرفت که مختص اندازه‌گیری دمای بین ۱۰۰ ـ ۹۶ درجه فارنهایت است و کمک می‌کند تا بارورترین روزها و زمان تخمک‌گذاری را در سیکل قاعدگی مشخص کرد. دمای پایه بدن که قبل از پایین آمدن از تخت گرفته می‌شود، قبل از تخمک‌گذاری کاهش و در زمان تخمک‌گذاری افزایش می‌یابد و تا سه روز بالا باقی می‌ماند. اگر این سیکل به مدت ۴ ـ ۳ ماه رسم شود، الگویی به دست می‌آید که با توجه به آن می‌توان زمان‌بندی آمیزش را تنظیم کرد. هرچند اسپرم تا ۵ روز در دستگاه تناسلی زن فعال است، اما اوج زمان باروری ۴۸ ساعت قبل از تخمک‌گذاری است. هرچند اندازه‌گیری دمای پایه بدن صد درصد قابل اعتماد نیست، اما ساده و ارزان است.
  •  بررسی ترشحات واژن روش دیگری است که برای پیش‌بینی زمان تخمک‌گذاری به کار برده می‌شود، هرچند درصد خطای آن بالا است. مخاط قبل از تخمک‌گذاری شفاف، رقیق، نشاسته‌ای و لغزنده است، چنین محیطی برای زنده ماندن اسپرم و انتقال آن ضروری است. زمانی که بتوانید مخاط را حدود دو تا سه اینچ بین انگشت شست و اشاره بکشید، زمان تخمک‌گذاری نزدیک شده و زن وارد بارورترین دوره سیکل قاعدگی شده است. اگر لایه نازکی از ترشحات واژن را در دوران تخمک‌گذاری، روی اسلاید شیشه‌ای بکشید، شکلی مانند برگ سرخس به دست می‌آید. اما چون مخاط پس از تخمک‌گذاری غلیظ می‌شود و نمی‌تواند اسپرم را به خوبی هدایت کند و زنده نگه دارد، دیگر این شکل سرخس مانند به دست نمی‌آید.

آزمایش‌ها

در آزمایش خون که برای ناباروری انجام می‌شود، میزان هورمون‌های مختلف اندازه‌گیری می‌شود. این هورمون‌ها عبارتند از:

  •  هورمون لوتئینه کننده (جسم زرد یا LH)
  •  هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH)
  •  پرولاکتین (PRL)
  •  استرادیول
  •  پروژسترون
  •  استروژن
  •  هورمون آنتی مولرین (AMH)

چون تغییر در عملکرد غدد تیروئید و هیپوفیز بر سیکل قاعدگی و تخمک‌گذاری اثر می‌گذارد، عملکرد تیروئید (TSH و یا T4 آزاد) و استروئیدهایی مانند تستوسترون و DHEA-S اندازه‌گیری می‌شود. همچنین بالا بودن میزان آندروژن نیز به تشخیص ناباروری کمک می‌کند.

روش‌های تصویربرداری

روش‌های تصویربرداری‌ برای تعیین مشکلات جسمی انجام می‌شود که از لقاح و باروری مناسب جلوگیری می‌کند یا اجازه نمی‌دهد جنین تا زمان زایمان در رحم باقی بماند. آندوسکوپی فیبر نوری، رادیوگرافی و سونوگرافی برای بررسی وجود زائده‌های غیرعادی (مانند فیبروم، پولیپ، آبسه، تومور)، بافت همبند جای زخم (چسبندگی) روی دیواره‌های رحم و عفونت انجام می‌شود.

آزمایش‌های ناباروری مردان


متخصص برای تعیین علت ناباروری در مردان ابتدا پرونده پزشکی بیمار را بررسی می‌کند، سپس معاینه بالینی کاملی را انجام می‌دهد تا ناهنجاری‌های جسمی را تشخیص دهد. در بعضی موارد سونوگرافی ترانس رکتال (TRUS) برای تشخیص ناهنجاری‌های خاصی، مانند انسدادهایی که مانع از آزاد شدن اسپرم هنگام انزال می‌شود، انجام می‌شود. فقدان اسپرم (آزواسپرمی) نتیجه وجود نداشتن لوله‌های وازدفران یا کیسه منی است.

آزمایش‌ها

آنالیز منی نخستین آزمایشی است که برای تشخیص علت ناباروری مردان انجام می‌شود. جمع‌آوری و معاینه سریع نمونه منی به متخصص کمک می‌کند تا تشخیص دهد که آیا مشکلی از نظر تعداد، شکل و حرکت (جنبندگی) اسپرم وجود دارد یا خیر.
آزمایش خون نیز برای اندازه‌گیری میزان هورمون‌های زیر انجام می‌شود:

  •  تستوسترون آزاد و کل
  •  هورمون لوتئینه کننده (جسم زرد یا LH)
  •  هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH)
  •  پرولاکتین (PRL)
  •  گلوبولین متصل به هورمون جنسی (SHBG)

نمونه‌برداری


نمونه‌برداری از بافت بیضه برای تعیین علت ناباروری مردان، برای مثال تولید اسپرم، زائده‌های غیرعادی، تومور یا به حد کافی رشد نکردن اندام‌های تناسلی، انجام می‌شود.

درمان


متخصص هنگام انتخاب روش مناسب برای درمان ناباروری به عامل‌های متعددی، مانند موارد زیر توجه می‌کند:

  •  مدت زمانی که زوجین برای باردار شدن تلاش کرده‌اند.
  •  سن و سلامتی زوجین
  •  علت ناباروری
  •  درمان انتخابی زوجین

نخستین گام برای درمان ناباروری مراجعه به متخصص زنان، زایمان و نازایی، متخصص اورولوژی دارای تخصص در زمینه ناباروری (آندرولوژی)، متخصص غدد درون ریز تناسلی (با تخصص ناباروری) یا کلینیک باروری است. طرح درمانی باروری که هم زن و هم مرد باید برای انجام آن مشارکت کنند، شامل تغییراتی در تغذیه، سبک زندگی و عامل‌های محیطی می‌شود. تمام موارد ناباروری قابل درمان نیست، اما ۹۰ ـ ۸۵ % از زوجین سرانجام می‌توانند با بهره‌گیری از درمان‌های معمول، فرزند خود را در آغوش بگیرند. یک یا چند مورد از درمان‌های زیر با توجه به علت ناباروری توصیه می‌شود:

  •  دارو درمانی: داروهای باروری برای تحریک تخمک‌گذاری زن و داروهایی برای افزایش تعداد اسپرم مرد تجویز می‌شود.
  •  جراحی: برای مثال انسدادی که مانع از حرکت کردن اسپرم در مجراها و لوله‌ها می‌شود، رفع می‌گردد. در مورد بانوان نیز توده‌های موجود در رحم، موسوم به پولیپ یا فیبروم، خارج می‌شود.
  •  تلقیح داخل رحمی اسپرم (IUI): در زمان تخمک‌گذاری یا در روزهای نزدیک به آن، اسپرم مستقیماً در مجاری تناسلی زن گذاشته می‌شود.
  •  تکنولوژی کمک باروری (ART): در این آزمایش‌ها لقاح تخمک توسط اسپرم در آزمایشگاه انجام می‌شود و تخمک بارور شده (نطفه) به رحم زن برگردانده می‌شود. لقاح خارج از رحم (IVF) نمونه‌ متداولی از این روش‌ها است.